Είναι ηθικά λάθος να φροντίζουμε τις ανάγκες του εαυτού μας; Οι ειδικοί απαντούν για τις ενοχές

Έχετε νιώσει ποτέ ενοχές για το πώς συμπεριφερθήκατε στον εαυτό σας; Ίσως υποσχεθήκατε πως θα δουλέψετε για έναν στόχο και δεν το κάνατε, ή συνεχίσατε να τρέφεστε ανθυγιεινά, ή στερήσατε από τον εαυτό σας τον ύπνο λόγω ατέλειωτου scroll στο κινητό. Φυσικά, όλοι κάνουμε κατά καιρούς επιλογές που δεν είναι σοφές ή έχουν αρνητικές συνέπειες. Υπάρχει όμως και μια ενδιαφέρουσα πιθανότητα: ότι σε κάποιες περιπτώσεις οφείλουμε να φερόμαστε καλύτερα στον εαυτό μας – με άλλα λόγια, ότι έχουμε ηθικές υποχρεώσεις προς τον ίδιο μας τον εαυτό. Άραγε, υπάρχουν τέτοιες αυτοϋποχρεώσεις; Τις νιώθουμε στην καθημερινότητά μας;

Ίσως εκπλήσσει το γεγονός ότι δεν υπάρχει συμφωνία σχετικά με το αν έχουμε ηθικές υποχρεώσεις προς τον εαυτό μας. Σχεδόν όλοι συμφωνούν πως έχουμε υποχρεώσεις προς άλλους ανθρώπους. Οι περισσότεροι έχουμε αισθανθεί ενοχές για το πώς φερθήκαμε σε κάποιον άλλον – οι ενοχές είναι συχνά ένδειξη πως πιστεύουμε ότι κάναμε κάτι ηθικά λανθασμένο. Αυτές οι αποτυχίες μπορεί να είναι μεγάλες (όπως το να τραυματίσεις σοβαρά κάποιον σε καυγά) ή μικρές (όπως το να ξεχάσεις μια υπόσχεση). Η ηθική θεωρείται ευρέως ως ένα σύνολο κανόνων που διέπει τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων. Έτσι, το ερώτημα αν υπάρχουν κανόνες για το πώς φερόμαστε στον εαυτό μας είναι πολύ πιο αμφιλεγόμενο.

Ορισμένοι θεωρητικοί αμφισβητούν αν υπάρχουν πραγματικές αυτοϋποχρεώσεις και για διάφορους λόγους. Μια άποψη είναι ότι η ηθική αναδύεται όταν χρειάζεται να συντονιστούν τα αντικρουόμενα συμφέροντα διαφόρων ανθρώπων. Συνεπώς, το πώς φερόμαστε στον εαυτό μας ίσως δεν αποτελεί από μόνο του ηθικό ζήτημα. Αυτή τη θέση υιοθετούν πολλοί ψυχολόγοι της ηθικής, συμπεριλαμβανομένων των υποστηρικτών της social domain theory, της dyadic morality και της cooperative theory of morality. Μια ακόμη πιο έντονη εκδοχή αυτής της θέσης θεωρεί υπερβολικό να ρυθμίζει η ηθική τη σχέση με τον ίδιο μας τον εαυτό, λόγω αξιών όπως η προσωπική ελευθερία ή αυτονομία. Για παράδειγμα, ο ψυχίατρος Thomas Szasz στο βιβλίο του “Fatal Freedom” (1999) χρησιμοποίησε αυτή την οπτική για να υποστηρίξει ότι ακόμη και η αυτοκτονία είναι ηθικά επιτρεπτή.

Μια άλλη ένσταση είναι ότι οι υποχρεώσεις προς τον εαυτό είναι εννοιολογικά αδύνατες – δηλαδή δεν έχουν νόημα. Στις διαπροσωπικές υποχρεώσεις, αυτός που δικαιούται κάτι μπορεί να απαλλάξει αυτόν που το οφείλει: αν σου υποσχεθώ δείπνο, μπορείς απλά να με απαλλάξεις από την υπόσχεση. Αλλά όταν ο οφειλέτης και ο δικαιούχος είναι το ίδιο άτομο, δεν θα μπορούσα απλώς να απαλλάξω τον εαυτό μου από κάθε ανεπιθύμητη υποχρέωση; Αυτό ονομάζεται «παράδοξο της αυτο-απαλλαγής», προβληματισμός που απασχόλησε φιλοσόφους όπως ο Marcus Singer, οι οποίοι θεωρούν ότι οι αυτοϋποχρεώσεις είναι είτε αδύνατες είτε ασήμαντες.

Η φιλοσοφική συζήτηση για την αυτοϋποχρέωση

Παρά τις σκεπτικιστικές αυτές θέσεις, άλλοι φιλόσοφοι υπερασπίστηκαν τις υποχρεώσεις προς τον εαυτό ως κεντρικό στοιχείο της ηθικής. Ο Immanuel Kant, για παράδειγμα, θεωρούσε το καθήκον του αυτοσεβασμού θεμελιώδες στην ηθική ζωή. Υποστήριζε πως είναι λάθος να αντιμετωπίζεις τον εαυτό σου (ή οποιονδήποτε) ως «μέσο» και όχι ως «σκοπό» – και με βάση αυτό θεωρούσε ανήθικες πράξεις όπως η αυτοκτονία, ο αυνανισμός ή ακόμη και το κούρεμα των μαλλιών για πώληση. Ο Κομφούκιος πίστευε ότι η αυτοκαλλιέργεια είναι σημαντικός ηθικός σκοπός. Σύγχρονοι φιλόσοφοι υπερασπίζονται ένα ευρύ φάσμα αυτοϋποχρεώσεων: από την αναζήτηση αυτογνωσίας και αποφυγή αυτοβλάβης έως την καλλιέργεια ταλέντων, την αντίσταση στην καταπίεση και την τήρηση προσωπικών υποσχέσεων.

Η αίσθηση της ηθικής υποχρέωσης αποτελεί βασικό κίνητρο στη συμπεριφορά μας. Αν οι απλοί άνθρωποι αποδέχονται την ιδέα των αυτοϋποχρεώσεων, τότε οι θεωρίες που επικεντρώνονται μόνο στις διαπροσωπικές σχέσεις χάνουν ένα σημαντικό κομμάτι του ηθικού βιώματος. Άραγε όμως οι άνθρωποι πιστεύουν πράγματι ότι υπάρχουν τέτοιες υποχρεώσεις;

Τι δείχνει η σύγχρονη έρευνα

Εξετάσαμε αυτό το ζήτημα μέσα από μια σειρά πρόσφατων μελετών. Ξεκινήσαμε ρωτώντας ενήλικες στις ΗΠΑ, ηλικίας από 18 έως περίπου 70 ετών, αν πιστεύουν πως έχουν υποχρεώσεις προς τον εαυτό τους – ακόμη κι όταν οι πράξεις τους δεν επηρεάζουν άλλους. Πάνω από 85% των συμμετεχόντων απάντησαν «ναι». Όταν ζητήθηκαν παραδείγματα τέτοιων υποχρεώσεων, αναφέρθηκαν κυρίως θέματα φροντίδας ψυχικής και σωματικής υγείας αλλά και καλλιέργειας χαρακτήρα ή τήρησης θρησκευτικών δεσμεύσεων.

Η αποφυγή αυτοβλάβης ή η μέριμνα για την ψυχική υγεία θεωρήθηκαν ζητήματα προσωπικής υποχρέωσης.

Ωστόσο, για να αποδειχθεί πραγματικά ότι οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τις αυτοϋποχρεώσεις ως τέτοιες, χρειάζεται κάτι παραπάνω. Υπάρχει κάποια συναίνεση στους φιλοσόφους πως μια υποχρέωση έχει δύο βασικά χαρακτηριστικά: πρώτον, δεν είναι προαιρετική – δηλαδή δεν πρόκειται απλώς για προτιμήσεις αλλά για κάτι ισχυρότερο που ισχύει ακόμα κι αν δεν θέλουμε πάντα να το τηρήσουμε· δεύτερον, έχει συγκεκριμένο αποδέκτη – σε αυτή την περίπτωση, τον ίδιο μας τον εαυτό. Έτσι διακρίνουμε τις πραγματικές αυτοϋποχρεώσεις από εκείνες που σχετίζονται με τον εαυτό αλλά τελικά αφορούν άλλους (π.χ., μια ποδοσφαιρίστρια υπόσχεται στην ομάδα της να γυμναστεί: εδώ η υποχρέωση αφορά τη δική της φυσική κατάσταση αλλά απευθύνεται στους συμπαίκτες της).

Λαμβάνοντας αυτά υπόψη, προσπαθήσαμε να διερευνήσουμε αν οι άνθρωποι όντως ξεχωρίζουν τις υποχρεώσεις από τις προτιμήσεις και αν βλέπουν πραγματικά αυτές τις δεσμεύσεις ως χρέος προς τον εαυτό τους. Όταν τους ζητήθηκε να κατατάξουν διάφορες ενέργειες που αφορούν μόνο τους ίδιους, ξεχώρισαν κάποιες (όπως αποφυγή αυτοβλάβης ή φροντίδα ψυχικής υγείας) ως ζητήματα προσωπικής υποχρέωσης, ενώ άλλες (όπως το να πιεις τσάι ή να διαβάσεις λογοτεχνία) ως απλές προτιμήσεις.

Σημαντικό είναι επίσης ότι έκριναν πως όταν κάποιος παραβαίνει αυτές τις υποχρεώσεις κάνει κάτι λάθος απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό – όχι μόνο απέναντι στους άλλους. Για ακόμη μεγαλύτερη τεκμηρίωση ζητήθηκε από συμμετέχοντες να φανταστούν έναν εντελώς απομονωμένο άνθρωπο (σαν τον Ροβινσώνα Κρούσο)· ακόμα κι έτσι έκριναν πως ήταν λάθος αν αυτός δεν φρόντιζε σωστά τον εαυτό του.

Όσο για το τι συνιστά πραγματική αυτοϋποχρέωση, τα τελικά αποτελέσματα δείχνουν πως ο βαθμός βλάβης παίζει καθοριστικό ρόλο: πράξεις που βλάπτουν σοβαρά τον εαυτό κρίνονται ως θέμα ηθικής υποχρέωσης· λιγότερο βλαβερές ενέργειες θεωρούνται περισσότερο θέμα προτίμησης. Δεν είναι όμως μόνο η βλάβη καθοριστική – βρήκαμε ενδείξεις πως πράξεις που εμποδίζουν την ανάπτυξη δυνατοτήτων ή αλλοιώνουν την «ταυτότητα» κάποιου κρίνονται επίσης ως αυτοϋποχρέωση, αλλά σε μικρότερο βαθμό.

Οι συνέπειες της αντίληψης αυτής στην καθημερινότητα

Συνολικά τα αποτελέσματα δείχνουν πως οι άνθρωποι θεωρούν λάθος να μην φέρονται με συγκεκριμένους τρόπους στον ίδιο τους τον εαυτό. Αυτό εγείρει ενδιαφέροντα ερωτήματα – καθώς τέτοιες πεποιθήσεις μπορεί να έχουν θετικές αλλά και αρνητικές συνέπειες ανάλογα με τα συμφραζόμενα.

Για παράδειγμα, γνωρίζουμε ότι οι άνθρωποι βρίσκουν τις υποχρεώσεις κινητήριο δύναμη· νιώθουν πιεσμένοι να τις τηρήσουν. Συμβαίνει το ίδιο με τις αυτοϋποχρεώσεις; Μήπως βλέποντας κάτι ως προσωπικό χρέος μάς ωθεί να κάνουμε δύσκολες αλλά ωφέλιμες επιλογές – όπως άσκηση ή μακροπρόθεσμη προσπάθεια; Αν ναι, τότε οι προσωπικές ηθικές δεσμεύσεις θα μπορούσαν να λειτουργούν θετικά στην ψυχολογία μας.

Ωστόσο υπάρχει κίνδυνος μέσω αυτής της τάσης να γίνουμε πιο επικριτικοί και λιγότερο συμπονετικοί – τόσο προς τους άλλους όσο και προς τον ίδιο μας τον εαυτό.

Πολλές κινήσεις αυτοβελτίωσης, όπως τα self-help κινήματα ή πνευματικές πρακτικές, προβάλλουν συχνά το μήνυμα ότι «το χρωστάς στον εαυτό σου» να γίνεις καλύτερος/η εκδοχή σου. Αν και αυτό μπορεί να είναι χρήσιμο υπό συνθήκες, υπάρχει ο φόβος μήπως τέτοια μηνύματα οδηγούν σε υπερβολικό βάρος ευθύνης – ειδικά όταν συνοδεύονται από ντροπή ή ενοχές αν κάποιος δεν ανταποκριθεί στις προσδοκίες.

Επιπλέον εγείρει ανησυχίες όταν αποτυχίες στη φροντίδα σωματικής ή ψυχικής υγείας εκλαμβάνονται ως παραβιάσεις προσωπικών ηθικών καθηκόντων. Διάφορες ψυχικές ασθένειες ή εξαρτήσεις μπορεί έτσι να θεωρηθούν χρόνιες αποτυχίες στη διαχείριση των αυτοϋποχρεώσεων – κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε αυστηρότερη κριτική προς όσους παλεύουν με τέτοια προβλήματα ή ακόμη και απέναντι στον ίδιο μας τον εαυτό.

Τέλος τίθεται το ζήτημα τι συμβαίνει όταν μια προσωπική υποχρέωση συγκρούεται με άλλες (είτε προς άλλους είτε προς τον ίδιο μας τον εαυτό). Ακόμη κι αν υπάρχουν πραγματικές αυτοϋποχρεώσεις, κάτω από ποιες συνθήκες μπορούν αυτές να παρακαμφθούν;

Αυτά τα ζητήματα αποτελούν γόνιμο πεδίο τόσο για φιλοσοφική όσο και για ψυχολογική διερεύνηση – αλλά είναι και προβληματισμοί που μπορεί όλοι κάποια στιγμή στη ζωή μας να συναντήσουμε προσωπικά. Ελπίζουμε πως αυτή η έρευνα βοηθά στη συνειδητοποίηση μιας πιο σφαιρικής αντίληψης περί υποχρέωσης – μιας αντίληψης που φαίνεται πως πολλοί άνθρωποι συμμερίζονται χωρίς ίσως ποτέ να έχουν σταθεί στο θέμα αυτό συνειδητά. Ο ίδιος μας ο εαυτός, τελικά, ίσως είναι εκείνος που συχνότερα είτε προτεραιοποιούμε είτε παραμελούμε χωρίς καν πάντα να αναγνωρίζουμε ότι πρόκειται για ζήτημα ηθικής φύσης.

Πηγή: psyche.co