Μπορεί ο καύσωνας να επηρεάσει τη λειτουργία του εγκεφάλου μας; Τι λένε οι ειδικοί

Καθώς τα κύματα καύσωνα γίνονται ολοένα και πιο έντονα λόγω της κλιματικής αλλαγής, οι επιστήμονες προσπαθούν να κατανοήσουν πώς η ακραία ζέστη μεταβάλλει τη λειτουργία του εγκεφάλου μας. Όταν ο μικρός Τζέικ ήταν μόλις πέντε μηνών, υπέστη την πρώτη του τονικοκλονική κρίση. Το σώμα του άρχισε να σκληραίνει και να τινάζεται απότομα.

«Η θερμοκρασία ήταν πολύ υψηλή, είχε υπερθερμανθεί και ζήσαμε αυτό που πιστεύαμε πως θα ήταν το πιο τρομακτικό πράγμα που θα βλέπαμε ποτέ», θυμάται η μητέρα του, Στέφανι Σμιθ. «Δυστυχώς, δεν ήταν η τελευταία φορά».

Οι κρίσεις εμφανίζονταν συχνότερα τις ζεστές μέρες. Με την έναρξη του αποπνικτικού καλοκαιριού, η οικογένεια δοκίμαζε κάθε μέσο ψύξης σε μια διαρκή μάχη να αποτρέψει τα επεισόδια.

Σε ηλικία 18 μηνών, μια γενετική εξέταση οδήγησε στη διάγνωση του Syndrome Dravet, μιας νευρολογικής πάθησης που περιλαμβάνει επιληψία και επηρεάζει περίπου ένα στα 15.000 παιδιά. Οι κρίσεις συνοδεύονται συχνά από νοητική υστέρηση και συνυπάρχουσες διαταραχές όπως αυτισμό, ΔΕΠΥ, καθώς και δυσκολίες στην ομιλία, την κίνηση, τη σίτιση και τον ύπνο. Η ζέστη και οι ξαφνικές μεταβολές θερμοκρασίας μπορούν να προκαλέσουν κρίση.

Σήμερα ο Τζέικ είναι 13 ετών αλλά συνεχίζει να υφίσταται αμέτρητες κρίσεις με κάθε αλλαγή του καιρού, όπως αναφέρει η μητέρα του. «Τα ολοένα πιο θερμά καλοκαίρια και τα κύματα καύσωνα επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την ήδη δύσκολη καθημερινότητά μας», λέει η Σμιθ.

Το σύνδρομο Dravet είναι μόνο μία από πολλές νευρολογικές παθήσεις που επιδεινώνονται από τις υψηλές θερμοκρασίες, εξηγεί ο Sanjay Sisodiya του University College London, πρωτοπόρος στην έρευνα για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στον εγκέφαλο. Ως νευρολόγος ειδικός στην επιληψία, άκουγε συχνά από οικογένειες ασθενών ότι τα προβλήματα επιδεινώνονταν κατά τη διάρκεια των καυσώνων. «Σκέφτηκα ότι είναι λογικό – τόσες διεργασίες στον εγκέφαλο σχετίζονται με το πώς το σώμα αντιμετωπίζει τη ζέστη».

Μελετώντας τη σχετική βιβλιογραφία, διαπίστωσε πως μια σειρά νευρολογικών παθήσεων –όπως επιληψία, εγκεφαλικό επεισόδιο, εγκεφαλίτιδα, πολλαπλή σκλήρυνση, ημικρανίες– χειροτερεύουν με την άνοδο της θερμοκρασίας και της υγρασίας. Οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στον εγκέφαλο είναι ήδη ορατές.

Νευρολογικά προβλήματα και ακραία ζέστη

Κατά το κύμα καύσωνα στην Ευρώπη το 2003, περίπου το 7% των υπερβάλλουσων θανάτων σχετίζονταν άμεσα με νευρολογικά προβλήματα. Παρόμοια ποσοστά καταγράφηκαν και στο κύμα καύσωνα στη Βρετανία το 2022.

Η ζέστη μπορεί επίσης να επηρεάσει τη συμπεριφορά μας – αυξάνοντας τον εκνευρισμό, την τάση για βία ή κατάθλιψη.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει συνήθως θερμοκρασία λίγο πάνω από αυτή του σώματος (περίπου 1 βαθμό Κελσίου). Καθώς όμως είναι ένα από τα πιο ενεργοβόρα όργανα, παράγει σημαντική θερμότητα όταν σκεφτόμαστε ή αντιδρούμε στα ερεθίσματα γύρω μας. Το σώμα δουλεύει σκληρά για να τον κρατήσει δροσερό – το αίμα κυκλοφορεί μέσω ενός δικτύου αγγείων για να απομακρύνει την περίσσεια θερμότητας.

Τα εγκεφαλικά κύτταρα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στη θερμότητα. Μάλιστα, η λειτουργία συγκεκριμένων μορίων που μεταφέρουν μηνύματα μεταξύ τους εξαρτάται από τη θερμοκρασία – αν ο εγκέφαλος υπερθερμανθεί ή υποθερμανθεί, αυτές οι διεργασίες διαταράσσονται.

«Δεν κατανοούμε πλήρως πώς επηρεάζονται όλα αυτά τα στοιχεία», σημειώνει ο Sisodiya. «Μπορούμε όμως να το φανταστούμε σαν ένα ρολόι όπου όλα τα γρανάζια δεν συνεργάζονται σωστά».

Οι ευάλωτες ομάδες κινδυνεύουν περισσότερο

Αν και η ακραία ζέστη επηρεάζει όλους –π.χ. δυσχεραίνει τη λήψη αποφάσεων ή αυξάνει τη ριψοκίνδυνη συμπεριφορά– όσοι πάσχουν ήδη από νευρολογικές παθήσεις κινδυνεύουν περισσότερο. Σε κάποιες ασθένειες μειώνεται η εφίδρωση ή διαταράσσεται συνολικά η θερμορρύθμιση λόγω βλάβης συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου.

Για παράδειγμα, σε κάποιες μορφές πολλαπλής σκλήρυνσης φαίνεται πως μεταβάλλεται η βασική θερμοκρασία σώματος. Επιπλέον, φάρμακα για νευρολογικές ή ψυχιατρικές παθήσεις (όπως στη σχιζοφρένεια) επηρεάζουν τη ρύθμιση της θερμοκρασίας, αυξάνοντας τον κίνδυνο θερμοπληξίας ή ακόμα και θανάτου από τη ζέστη.

Ύπνος, άνοια και εγκεφαλικά επεισόδια

Κύματα καύσωνα, ιδιαίτερα με υψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες, διαταράσσουν τον ύπνο μας και συνεπακόλουθα την ψυχική διάθεση αλλά και τα συμπτώματα νευρολογικών παθήσεων. «Για πολλούς με επιληψία, ο κακός ύπνος αυξάνει τον κίνδυνο κρίσεων», αναφέρει ο Sisodiya.

Νοσηλείες και θνησιμότητα ανάμεσα σε άτομα με άνοια αυξάνονται σημαντικά κατά τους καύσωνες – εν μέρει λόγω ηλικίας (οι ηλικιωμένοι δυσκολεύονται να ρυθμίσουν τη θερμοκρασία τους), αλλά επίσης επειδή ενδέχεται να ξεχάσουν βασικά μέτρα προστασίας όπως να ενυδατωθούν ή να μείνουν σε δροσερό χώρο.

Ανοδική τάση παρατηρείται επίσης στα εγκεφαλικά επεισόδια. Σε μία ανάλυση δεδομένων από 25 χώρες βρέθηκε πως στις 1.000 θανάτους από ισχαιμικό εγκεφαλικό οι πιο ζεστές μέρες συνέβαλαν σε δύο επιπλέον θανάτους. «Ίσως φαίνεται μικρό ποσοστό», σχολιάζει η Bethan Davies από τα University Hospitals Sussex στη Βρετανία. «Όμως με επτά εκατομμύρια θανάτους ετησίως παγκοσμίως από εγκεφαλικά, η ζέστη ίσως ευθύνεται για πάνω από 10.000 επιπλέον θανάτους κάθε χρόνο». Και προειδοποιεί ότι η κατάσταση θα χειροτερεύσει όσο προχωρά η κλιματική αλλαγή.

Μεγαλύτερη επιβάρυνση αναμένεται σε χώρες μεσαίου και χαμηλού εισοδήματος, όπου ήδη παρατηρούνται υψηλότερα ποσοστά εγκεφαλικών επεισοδίων λόγω ανισοτήτων στην υγεία που εντείνονται με την αύξηση της θερμοκρασίας.

Επιπτώσεις στην ανάπτυξη των παιδιών & νέοι κίνδυνοι

Η υπερβολική ζέστη βλάπτει και την ανάπτυξη των εμβρύων. Σύμφωνα με τη Jane Hirst του Imperial College London, υπάρχει σύνδεση μεταξύ ακραίας ζέστης και πρόωρων γεννήσεων – μια πρόσφατη ανασκόπηση έδειξε πως τα κύματα καύσωνα αυξάνουν κατά 26% τις πρόωρες γεννήσεις με συνακόλουθους κινδύνους για καθυστέρηση στην ανάπτυξη και γνωσιακές δυσκολίες.

Η υπερβολική ζέστη μπορεί επίσης να αποδυναμώσει τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, καθιστώντας τον εγκέφαλο πιο ευάλωτο σε τοξίνες ή λοιμώξεις όπως οι ιοί Zika ή δάγκειος πυρετός που μεταδίδονται μέσω κουνουπιών – πληθυσμοί που εξαπλώνονται όσο ανεβαίνουν οι θερμοκρασίες παγκοσμίως.

Γενετική ευαλωτότητα & αβεβαιότητες

Ο κάθε οργανισμός αντιδρά διαφορετικά στη ζέστη. Ορισμένοι μπορεί να ανέχονται καλύτερα τις υψηλές θερμοκρασίες χάρη σε γενετικές παραλλαγές που καθιστούν κάποιες πρωτεΐνες πιο ανθεκτικές στις περιβαλλοντικές πιέσεις της κλιματικής αλλαγής.

«Αυτό που βλέπουμε σήμερα σε ανθρώπους με νευρολογικά νοσήματα μπορεί αύριο να αφορά όλους καθώς προχωρά η κλιματική αλλαγή», υπογραμμίζει ο Sisodiya.

Aνάγκη προστασίας των ευάλωτων ομάδων

Δεν γνωρίζουμε ακόμα αν μεγαλύτερη σημασία έχει το μέγιστο της θερμοκρασίας ή η διάρκεια ενός καύσωνα για κάθε ασθενή/πάθηση. Είναι όμως κρίσιμο να εντοπιστούν οι ομάδες υψηλού κινδύνου ώστε να δημιουργηθούν στρατηγικές προστασίας – όπως συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης ή ασφαλιστικές καλύψεις για εργαζόμενους που χάνουν εισόδημα λόγω ακραίας ζέστης.

“Η εποχή της παγκόσμιας υπερθέρμανσης τελείωσε· μπήκαμε στην εποχή του παγκόσμιου βρασμού”, δήλωσε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, όταν ο Ιούλιος του 2023 καταγράφηκε ως ο πιο ζεστός μήνας όλων των εποχών. Η κλιματική αλλαγή είναι εδώ – κι έτσι αρχίζει η εποχή του “καυτού εγκεφάλου”.

Πηγή: bbc.com