Από το πολύ έξω, στο πολύ μέσα… Το παιχνίδι των παιδιών πέρασε σε ψηφιακή διάσταση αλλά επιστήμονες και ειδικοί προειδοποιούν

Είναι μάλλον δύσκολο να το πιστέψει κανείς όμως είναι γεγονός. Το ότι τα παιδιά του 21ου αιώνα (ιδιαίτερα αυτά που ζουν και μεγαλώνουν στις μεγάλες πόλεις δεν έχουν πια τη δυνατότητα για “ελεύθερο” παιχνίδι στις γειτονιές και τις αλάνες κάτι που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονται εν γένει στη ζωή. Τα δεδομένα είναι συγκεκριμένα και επιστημονικώς τεκμηριωμένα, και στην Ελλάδα εδώ και κάποια χρόνια.

Νίκος Γιαννόπουλος

Σύμφωνα με ελληνική επιστημονική έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε μαθητές αστικού κέντρου της Θεσσαλονίκης, οι συνήθειες παιχνιδιού των παιδιών έχουν μεταβληθεί αισθητά τα τελευταία χρόνια. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το ηλεκτρονικό παιχνίδι και η χρήση του διαδικτύου καταλαμβάνουν σημαντικό μέρος του ελεύθερου χρόνου τους, περιορίζοντας αντίστοιχα το παραδοσιακό παιχνίδι σε εξωτερικούς χώρους. 

Παράλληλα, η έρευνα καταγράφει ότι οι επιλογές ψυχαγωγίας επηρεάζονται από το αστικό περιβάλλον και την έλλειψη διαθέσιμων χώρων παιχνιδιού, ενώ επισημαίνει ότι η αλλαγή αυτή επηρεάζει όχι μόνο τη σωματική δραστηριότητα των παιδιών, αλλά και τον τρόπο κοινωνικοποίησης και ανάπτυξής τους.

Επιπρόσθετα, άλλη έρευνα Πανεπιστημιακού επιπέδου εξέτασε τις τάσεις στη φυσική δραστηριότητα μικρών παιδιών μέσα σε μια δεκαετία και διαπίστωσε ανησυχητική αύξηση της καθιστικής συμπεριφοράς, ενώ υπογράμμισε την ανάγκη ενίσχυσης της καθημερινής κίνησης και του ελεύθερου παιχνιδιού.

Aπό το πολύ έξω στο πολύ μέσα 

Υπάρχει μία αντίφαση που ίσως όσοι είστε πάνω από 40 ετών έχετε ήδη συλλάβει. Τις δεκαετίες του 80 και του 90 οι γονείς μάς παρακαλούσαν να βγαίνουμε λιγότερο έξω έτσι ώστε να είναι λιγότερο ανασφαλές το παιχνίδι μας. Πλέον, κατά τη δεκαετία του 2020 που διανύουμε, οι γονείς σπρώχνουν τα παιδιά τους στο εξωτερικό περιβάλλον έτσι ώστε να τους δώσουν αφορμές κίνησης και επαφής με περισσότερα ερεθίσματα. Το καθόλου μέσα της προηγούμενης εποχής έχει μετατραπεί πια σε καθόλου έξω της σημερινής.

Ολη η παγκόσμια βιβλιογραφία για το θέμα έχει καταλήξει πάνω-κάτω στα ίδια ιδιαίτερα σημαντικά συμπεράσματα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει, με τη βοήθεια των ειδικών του, συμπεράνει ότι τα παιδιά πρέπει να βάλουν στη ζωή τους την καθημερινή σωματική δραστηριότητα, να περιορίσουν τον καθιστικό χρόνο και ιδιαίτερα αυτόν που παιρνούν μπροστά από τις πάσης φύσεως οθόνες. Ξέρουμε ότι στην Ευρώπη τουλάχιστον τα περισσότερα παιδιά και οι οικογένειές τους δεν καλύπτουν αυτές τις συστάσεις.

Τα οφέλη της εφαρμογής των παραπάνω συστάσεων δεν περιορίζονται μόνο στον καθαρά σωματικό παράγοντα. Το υπαίθριο παιχνίδι συνδέεται με τη βελτίωση της ψυχικής υγείας, την καλύτερη κοινωνικοποίηση, την καλύτερη κινητική ανάπτυξη, το μικρότερο κίνδυνο για παχυσαρκία αλλά και την καλύτερη συγκέντρωση στο σχολείο και στα μαθήματα γενικότερα.

Ομως, αυτό που βλέπουμε ή βιώνουμε οι περισσότεροι είναι ότι η παιδική ηλικία έχει μπει σε κουτάκια. Δεν υπάρχει τίποτα το αυθόρμητο σ’ αυτήν, η εξωσχολική δραστηριότητα των παιδιών δείχνει να είναι πλήρως, σε βαθμό νεύρωσης, οργανωμένη.

Εμπειρικά ξέρουμε ότι οι ευκαιρίες για αυθόρμητο, μη οργανωμένο παιχνίδι στη γειτονιά έχουν μειωθεί αισθητά σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες.

Αυτό είναι ένα συμπέρασμα που προκύπτει σταθερά και από τη διεθνή βιβλιογραφία, έστω κι αν δεν αποτυπώνεται πάντα με τον ίδιο τρόπο σε κάθε χώρα. Η γενική τάση, πάντως, είναι κοινή. τα παιδιά περνούν λιγότερο χρόνο σε ελεύθερο παιχνίδι σε δημόσιους ή ημι-δημόσιους χώρους και περισσότερο χρόνο σε δομημένες δραστηριότητες ή σε εσωτερικούς χώρους.

Ο ρόλος της αστικοποίησης και η λέξη “κλειδί”

Οι ερευνητές συνδέουν αυτή τη μεταβολή με την αστικοποίηση, την αύξηση της γονεϊκής επιτήρησης, το φόβο για την ασφάλεια και την κυριαρχία των ψηφιακών μέσων. Το αποτέλεσμα είναι μια παιδική ηλικία πιο «οργανωμένη», αλλά λιγότερο αυθόρμητη και ανεξάρτητη.

Θα αναρωτηθεί κανείς γιατί αυτό να είναι απαραιτήτως κακό. Η σωστή απάντηση είναι και η λέξη-κλειδί: Η ισορροπία.

Μπορεί με το προγραμματισμό να επιτυγχάνεται περισσότερη ασφάλεια, ανάπτυξη πιο στοχευμένων δραστηριοτήτων και λιγότερη έκθεση σε κινδύνους, όμως την ίδια ώρα χάνει η αυθόρμητη κοινωνικοποίηση, η διαχείριση του ρίσκου και η πείρα μίας αποτυχίας αλλά και η δημιουργικότητα.

Οι παιδοψυχολόγοι συχνά λένε ότι το ελεύθερο παιχνίδι είναι ο χώρος όπου το παιδί “μαθαίνει να είναι παιδί χωρίς οδηγίες”. Και όντως, είναι κάτι που χρειάζεται.

Σε κάθε περίπτωση, το ζητούμενο δεν είναι η επιστροφή στο παρελθόν, αλλά η ισορροπία ανάμεσα στην ασφάλεια, την οργάνωση και τον αναγκαίο χώρο για ανεξάρτητο, παιχνίδι στην παιδική ηλικία. Πρόκειται για όλα αυτά τα στοιχεία που θα “χτίσουν” έναν αυτόνομο άνθρωπο ο οποίος θα έχει τις ικανότητες να αναλάβει πρωτοβουλίες και ευθύνες από σχετικά μικρή ηλικία, θα είναι, κοντολογίς, μία πιο ολοκληρωμένη προσωπικότητα.