Πάολα Ρεβενιώτη: Μάλλον θα διαφωνούσε με τους επικήδειους στα social media

Την ημέρα που πέθανε η Πάολα Ρεβενιώτη τα social media γέμισαν με επικήδειους. Επικήδειους εγκωμιαστικούς, συχνά ιδιαίτερα κολακευτικούς και εκλεπτυσμένους. Μάλλον η Πάολα θα διαφωνούσε με όλα αυτά αν τα άκουγε ή τα διάβαζε. Όπως βεβαιώνουν άνθρωποι που την ήξεραν καλά, ήταν ένας μάλλον δύσκολος άνθρωπος που ανοιγόταν, αν ανοιγόταν, με πολλές επιφυλάξεις δείγμα ότι στα νιάτα της είχε υποστεί τόνους κακοποίησης (όχι μόνο λεκτικής) γι’ αυτό που ήταν. Και αυτό που ήταν το πάλευε για να συμβεί, τίποτα δεν ήταν δεδομένο.

Νίκος Γιαννόπουλος

Ισως οι σημερινοί νέοι, ακόμα και της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας, να μην μπορούν να το αντιληφθούν. Το να είσαι τρανς κατά τη δεκαετία του 80 και να αγωνίζεσαι, ενσώματα, στο πεδίο, για την προστασία της υπόστασής του και των δικαιωμάτων σου, έμοιαζε με έργο σισύφειο. Πολλοί εγκατέλειπαν γιατί θεώρησαν τη μάχη χαμένη ή απλά γιατί κουράστηκαν.

Η Πάολα όμως όχι. Ηδη από το 1982 (σε ηλικία μόλις 24 ετών η ίδια) εξέδιδε το περιοδικό “Κράξιμο”. Το έντυπο αυτό βρισκόταν δεκαετίες μπροστά από την εποχή του.

Το περιεχόμενο; Επαναστατικό. Με κείμενα, μαρτυρίες, φωτογραφίες, σχόλια, γλώσσα ωμή και συχνά προκλητική, το περιοδικό δεν επιδίωκε την «ευπρεπή» εκπροσώπηση. Κατέγραφε την πραγματική ζωή των τρανς γυναικών, των σεξεργατών, των ανθρώπων της νυχτερινής Αθήνας και όσων ζούσαν έξω από τα όρια της κοινωνικής κανονικότητας. 

Ηταν το έντυπο που έδωσε λόγο στους ανθρώπους του κοινωνικού περιθωρίου, τους “απόβλητους”, αυτούς που η καλή κοινωνία δεν ήθελε να βλέπει.

Γι’ αυτό το λόγω άλλωστε, τα τεύχη του θεωρούνται πολύτιμα τεκμήρια για την ιστορία του ελληνικού ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος και της αθηναϊκής queer κουλτούρας των δεκαετιών του 1980 και του 1990. Μέσα από τις σελίδες τους διασώζεται όχι μόνο η δράση της Πάολας Ρεβενιώτη, αλλά και ένας ολόκληρος κόσμος που η επίσημη ιστορία συχνά αγνόησε. Και κακά τα ψέματα, συνεχίζει ακόμα να αγνοεί.

Η ποίηση και τα ντοκιμαντέρ  

Όλα αυτά όμως δεν έγιναν χωρίς συνέπειες. Μηνύσεις, δίκες, φυλακίσεις, εξευτελιστικές συμπεριφορές όχι μόνο για τη δράση της αλλά και το υποκείμενό της. Ατσαλώθηκε, φαίνεται από όλα αυτά, αλλά ταυτόχρονα ανακάλυψε και μία ακόμα πιο ευαίσθητη πλευρά του εαυτού της. Επιχείρησε να επουλώσει τα τραύματά της μέσα από την ποίηση, ήταν έτσι και αλλιώς ένας άνθρωπος που έψαχνε να βρει διαφορετικούς τρόπους έκφρασης.

Όταν εκδόθηκε η ποιητική της συλλογή “Σαλτάρισμα” (εκδόσεις Σιγαρέτα) ήταν μόλις 27 ετών. Και το ανήσυχο πνεύμα της συνέχιζε να ψάχνει το δύσκολο, το ακατόρθωτο, να ανοίγει νέους δρόμους και περπατησιές για την ίδια, τους τρανς και τους ομοφυλόφιλους αυτής της χώρας που εξακολουθούσαν να ζουν στη σκιά των “κανονικών”.

Το “Σαλτάρισμα” ήταν το εσωτερικό φυλαχτό της Πάολας. Οι στίχοι της κινούνταν ανάμεσα στη μνήμη, τη μοναξιά, τον έρωτα, τη βία και την εμπειρία του κοινωνικού αποκλεισμού, χωρίς να επιδιώκουν λογοτεχνικούς εξωραϊσμούς. Η γλώσσα τραχιά, ήταν εκεί για να “φωνάξει” χωρίς να κραυγάσει.

Το σαράκι για το συλλογικό όμως δεν την εγκατέλειψε ποτέ. Και επειδή η Πάολα ήταν ο άνθρωπος της πρωτοποριακής δράσης, μέχρι και Gay Pride δημιούργησε στην υπερσυντηρητική Ελλάδα του 1992, στο Λόφο του Στρέφη. Και άφησε πάλι ένα στίγμα που καθόρισε το χώρο για το μέλλον.

Η Ρεβενιώτη πίστευε πολύ στην υπερηφάνεια. Δεν ήθελε στιγμή να θυματοποιείται μέσα από αφηγήματα περί μειονότητας κτλ. Ηθελε η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα να πάρει την τύχη στα χέρια της και σ’ αυτήν την κατεύθυνση πάλεψε σε όλη τη ζωή της. Και για πολλά ζητήματα δικαιώθηκε.

Η καλλιτεχνική φύση της την βοήθησε να ορθοποδήσει πρακτικά και ψυχολογικά. Της έδωσε ζωή. Στο ντοκιμαντέρ “Καλιαρντά” έθιξε το ζήτημα των καλιαρντών, της ιδιότυπης αργκό που αναπτύχθηκε στους ομοφυλοφιλικούς κύκλους της Ελλάδας από τη δεκαετία του 1940 μέχρι τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Η ταινία, όμως, δεν έμεινε στη γλώσσα. Πολύ γρήγορα μετατράπηκε σε μια προφορική ιστορία της ελληνικής queer κοινότητας.

Το μάτι της “απλώθηκε” στην ίδια και σε άλλα θέματα της κοινωνικής επικαιρότητας. Στο “Welcome… Καλωσόρισμα” που γυρίστηκε στη Λέσβο μέσα στους καταυλισμούς και στα hotspots, την περίοδο που οι προσφυγικές ροές βρίσκονταν στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής επικαιρότητας, “φωτίστηκε” το προσφυγικό πρόβλημα.

Είναι μία βαθιά ανθρώπινη δουλειά και πάλι κόντρα στην επικρατούσα συντηρητική άποψη η οποία κανονικοποιήθηκε τα επόμενα χρόνια όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στον κόσμο ολόκληρο.

Πίσω από την κάμερα για δουλειά ντοκιμαντέρ η Πάολα κάθισε δεκάδες φορές. Παρόλα αυτά πάντα έβρισκε το χρόνο για πολιτική δράση, ακτιβίστικου χαρακτήρα, δράση που πάντα είχε ως στόχο την ορατότητα και την ισότητα των ανθρώπων ανεξάρτητα από το σεξουαλικό προσανατολισμό τους.

Από το 1990 και την υποψηφιότητά της με τους Οικολόγους Εναλλακτικούς μέχρι τις ευρωεκλογές του 2024 και την υποψηφιότητά της με το ΜέΡΑ 25 στο οποίο είχε ενταχθεί χρόνια πριν επιχείρησε να είναι εκεί, να δηλώνει παρούσα, να βάζει τα θέματα, πάντα με θάρρος και αυταπάρνηση.

Η Ρεβενιώτη για την πολιτική  

Η Πάολα είχε πολύ συγκεκριμένες πολιτικές απόψεις, ριζοσπαστικού χαρακτήρα. Ηταν βέβαια πολύ μακριά από την ελληνική δεξιά αλλά και την αριστερά (στην ανανεωτική μορφή της) την είχε σε κάποια απόσταση.

Μάλλον όχι τυχαία, η τρανσφοβία στην ελληνική αριστερά δεν είναι, δυστυχώς, άγνωστη έννοια. Στο ΜεΡΑ φαίνεται ότι βρήκε εμπιστοσύνη. Ηταν υποψήφια, εκτός από τις ευρωεκλογές του 2024, στις βουλευτικές εκλογές του 2019 και στη διπλή αναμέτρηση των βουλευτικών εκλογών του 2023. Στην αναμέτρηση του Ιουνίου του 2023 μάλιστα, η Ρεβενιώτη βρήκε θέση στο ψηφοδέλτιο επικρατείας του MεΡΑ 25, γεγονός αν μην τι άλλο αξιοσημείωτο.

Από τις πολλές ιδιότητες της Πάολας, μπορούμε να τις κρατήσουμε… όλες. Ήταν ακτιβίστρια, εκδότρια, φωτογράφος, δημιουργός ντοκιμαντέρ, αλλά κυρίως ένας άνθρωπος που επέλεξε να καταγράψει έναν κόσμο τον οποίο η επίσημη ιστορία και η δημόσια σφαίρα για χρόνια πετούσαν στα σκουπίδια.

Ακόμη και όσοι διαφωνούσαν μαζί της αναγνωρίζουν ότι συνέβαλε καθοριστικά στο να αποκτήσουν δημόσια ορατότητα πρόσωπα και εμπειρίες που επί δεκαετίες παρέμεναν αόρατα. Νομοθετήματα όπως αυτό της ταυτότητας φύλου ή ο γάμος ομοφύλων οφείλονται και σ’ αυτήν.

Ο θάνατός της (από καρκίνο, στα 68 της) δεν σηματοδοτεί μόνο το τέλος μιας ιδιαίτερης προσωπικής διαδρομής. Υπενθυμίζει και πόσο έχει αλλάξει η ελληνική κοινωνία τις τελευταίες δεκαετίες, αλλά και πόσο σημαντικό είναι να διασώζονται οι ιστορίες εκείνων που αμφισβήτησαν τα στερεότυπα και διεύρυναν, με το έργο και την παρουσία τους, τα όρια του δημόσιου διαλόγου.

Υπό αυτήν την έννοια η Πάολα θα είναι πάντα παρούσα ως μία εμβληματική μορφή της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας που πάλεψε την τρανσφοβία και την ομοφοβία χωρίς φόβο αλλά με μεγάλη καρδιά.