Η τετραμερής του Καΐρου δείχνει ότι η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε ευρύτερη φάση αναδιάταξης

Κάτω από τη σκιά της συμφωνίας ΗΠΑ–Ιράν και ενώ η Μέση Ανατολή επιχειρεί να περάσει από τη λογική της σύγκρουσης στη λογική της διαπραγμάτευσης, μια συνάντηση στο Κάιρο ίσως αποδειχθεί πολύ σημαντικότερη από όσο φάνηκε αρχικά. Οι υπουργοί Εξωτερικών της Αιγύπτου, της Σαουδικής Αραβίας, της Τουρκίας και του Πακιστάν συναντήθηκαν για τέταρτη φορά μέσα σε μόλις τρεις μήνες, επιβεβαιώνοντας ότι η τετραμερής συνεργασία που ξεκίνησε σχεδόν αθόρυβα την άνοιξη εξελίσσεται σταδιακά σε έναν μηχανισμό πολιτικού συντονισμού με ευρύτερες φιλοδοξίες. Επισήμως, οι τέσσερις χώρες χαιρέτισαν τη λεγόμενη «Συμφωνία του Ισλαμαμπάντ» μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης και υπογράμμισαν την ανάγκη διατήρησης της σταθερότητας στην περιοχή.

Σπύρος Σιδέρης

Πίσω όμως από τις επίσημες ανακοινώσεις, διπλωματικές πηγές και περιφερειακοί αναλυτές περιγράφουν μια πολύ ευρύτερη ατζέντα, η οποία εκτείνεται από τον Περσικό Κόλπο και τον Λίβανο μέχρι τη Γάζα, το Σουδάν, τη Λιβύη, την Ερυθρά Θάλασσα και το Κέρας της Αφρικής. Το ερώτημα που συζητείται πλέον σε πολλές πρωτεύουσες δεν είναι μόνο τι επιδιώκει η τετραμερής σήμερα, αλλά αν εξελίσσεται σταδιακά σε έναν νέο πολιτικό πόλο ισχύος στον μουσουλμανικό κόσμο.

Οι ιρανικές «διαβεβαιώσεις» που συζητήθηκαν στο Κάιρο

Σύμφωνα με δημοσίευμα του Al Jazeera Net, το οποίο επικαλείται ανώτερη Αιγπτιακή διπλωματική πηγή που συμμετέχει στην παρακολούθηση των συνομιλιών, σημαντικό μέρος της συνάντησης επικεντρώθηκε στα μηνύματα που μεταφέρει το τελευταίο διάστημα η Τεχεράνη προς τις αραβικές χώρες του Κόλπου.

Οι τέσσερις υπουργοί αντάλλαξαν εκτιμήσεις σχετικά με τις θέσεις του Ιράν για την περιφερειακή ασφάλεια, αλλά και για τις εξελίξεις στον Λίβανο, έναν από τους πιο ευαίσθητους γεωπολιτικούς φακέλους της περιοχής.

Σύμφωνα με την ίδια πηγή, Ιρανοί αξιωματούχοι επιχείρησαν μέσω διμερών επαφών να διαβεβαιώσουν τους συνομιλητές τους ότι η Τεχεράνη επιδιώκει μια νέα περιφερειακή ισορροπία και όχι μια επιστροφή στην περίοδο των ανοιχτών συγκρούσεων που χαρακτήρισαν τα προηγούμενα χρόνια.

Παράλληλα, το Ιράν φέρεται να επιμένει ότι οποιαδήποτε ευρύτερη διευθέτηση στην περιοχή δεν μπορεί να αγνοήσει το λιβανικό μέτωπο και τις εξελίξεις που συνδέονται με το Ισραήλ, συνδέοντας ουσιαστικά τη συνολική αρχιτεκτονική ασφαλείας της περιοχής με την πορεία των εξελίξεων στον Λίβανο.

Η Γάζα επιστρέφει στο επίκεντρο

Παρά την κυριαρχία του ιρανικού ζητήματος, οι εξελίξεις στη Γάζα βρέθηκαν επίσης στο επίκεντρο των συνομιλιών.

Ο Αιγύπτιος υπουργός Εξωτερικών Μπαντρ Αμπντελάτι ενημέρωσε τους ομολόγους του για τις προσπάθειες που καταβάλλουν η Αίγυπτος, η Τουρκία και το Κατάρ προκειμένου να προχωρήσει η επόμενη φάση του σχεδίου που προωθεί η αμερικανική πλευρά για τον τερματισμό του πολέμου.

Οι τέσσερις χώρες συμφώνησαν ότι η συνέχιση των ισραηλινών στρατιωτικών επιχειρήσεων στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη λειτουργεί ως βασικός παράγοντας αστάθειας, ενώ επανέλαβαν τη θέση τους υπέρ μιας συνολικής πολιτικής λύσης που θα περιλαμβάνει τη δημιουργία ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους.

Η εμμονή της τετραμερούς στο Παλαιστινιακό δεν θεωρείται τυχαία. Για το Κάιρο, το Ριάντ, την Άγκυρα και το Ισλαμαμπάντ, η βιωσιμότητα οποιασδήποτε νέας περιφερειακής ισορροπίας περνά αναγκαστικά μέσα από τη διαχείριση της κρίσης στη Γάζα και την εξεύρεση μιας πολιτικής λύσης με μακροπρόθεσμο ορίζοντα.

Συντονισμός ή η γέννηση μιας νέας συμμαχίας;

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της συνάντησης δεν βρίσκεται στις επίσημες ανακοινώσεις αλλά στην ίδια τη συχνότητα των επαφών.

Μέσα σε μόλις τρεις μήνες πραγματοποιήθηκαν διαδοχικές συναντήσεις στο Ριάντ, το Ισλαμαμπάντ, την Αττάλεια και τώρα στο Κάιρο. Για αρκετούς αναλυτές, η ταχύτητα με την οποία εξελίσσεται ο συγκεκριμένος μηχανισμός υποδηλώνει ότι οι τέσσερις χώρες αναζητούν κάτι περισσότερο από έναν περιστασιακό συντονισμό.

Ο πρώην μόνιμος αντιπρόσωπος της Αιγύπτου στα Ηνωμένα Έθνη και στο Συμβούλιο Ασφαλείας, Μοτάζ Αχμαντίν, δήλωσε στο Al Jazeera Net ότι η τετραμερής μπορεί να ερμηνευθεί είτε ως προσπάθεια διερεύνησης των προϋποθέσεων για μια μελλοντική περιφερειακή συμμαχία είτε ως μήνυμα αποτροπής προς άλλους συνασπισμούς που βρίσκονται υπό διαμόρφωση στην περιοχή.

Η συγκεκριμένη εκτίμηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς προέρχεται από έναν διπλωμάτη που έχει υπηρετήσει επί σειρά ετών στον ΟΗΕ και παρακολουθεί στενά τις περιφερειακές ισορροπίες. Κατά τον ίδιο, η τετραμερής φαίνεται να δοκιμάζει σταδιακά τα όρια μιας ευρύτερης πολιτικής σύγκλισης χωρίς ακόμη να αναλαμβάνει τις δεσμεύσεις μιας επίσημης συμμαχίας.

Ωστόσο, οι διαφορές παραμένουν σημαντικές.

Η στάση απέναντι στη Χαμάς, οι εξελίξεις στη Συρία, οι ισορροπίες στον Λίβανο και οι διαφορετικές στρατηγικές προτεραιότητες της Τουρκίας και της Σαουδικής Αραβίας εξακολουθούν να λειτουργούν ως υπενθύμιση ότι η μετάβαση από τον συντονισμό στη συμμαχία μόνο εύκολη υπόθεση δεν είναι.

Το μήνυμα πίσω από την τετραμερή

Ανεξάρτητα από το πώς θα εξελιχθεί η πρωτοβουλία, το μήνυμα που εκπέμπεται από το Κάιρο είναι σαφές.

Η Αίγυπτος, η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το Πακιστάν επιχειρούν να διαμορφώσουν έναν κοινό χώρο διαβούλευσης σε μια περίοδο κατά την οποία η Μέση Ανατολή αναζητά νέο σημείο ισορροπίας μετά τη συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν.

Η σημασία της συνάντησης δεν βρίσκεται μόνο σε όσα ειπώθηκαν δημοσίως, αλλά κυρίως στο γεγονός ότι τέσσερις από τις σημαντικότερες μουσουλμανικές δυνάμεις της ευρύτερης περιοχής συζητούν πλέον συστηματικά για όλα τα μεγάλα μέτωπα ταυτόχρονα: από το Ιράν και τον Περσικό Κόλπο μέχρι τη Γάζα, τον Λίβανο, τη Λιβύη, το Σουδάν και την Ερυθρά Θάλασσα.

Είτε πρόκειται για έναν μηχανισμό συντονισμού είτε για το πρώτο βήμα μιας ευρύτερης περιφερειακής σύμπραξης, η τετραμερής του Καΐρου δείχνει ότι η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια νέα φάση αναδιάταξης. Σε μια περίοδο όπου οι παραδοσιακοί άξονες δοκιμάζονται και οι περιφερειακές δυνάμεις αναζητούν μεγαλύτερη αυτονομία κινήσεων, το πραγματικό μήνυμα της συνάντησης ίσως να μην αφορά μόνο το Ιράν ή τη Γάζα. Ίσως αφορά το ποιοι φιλοδοξούν να διαμορφώσουν την επόμενη ημέρα της περιοχής.