Ανάλυση: Η διπλωματία παραμένει στο προσκήνιο- 2+1 σενάρια μετά την παράταση εκεχειρίας ΗΠΑ-Ιράν

Η απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να παρατείνει την εύθραυστη εκεχειρία ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν επαναφέρει τη διπλωματία στο προσκήνιο, σε μια εξαιρετικά κρίσιμη συγκυρία για την ευρύτερη περιοχή. Την ώρα που η ένταση στον Περσικό Κόλπο και στον Ινδικό Ωκεανό παραμένει σε οριακό σημείο, τα βλέμματα στρέφονται στο Ισλαμαμπάντ, όπου αναμένεται ένας νέος γύρος καθοριστικών διαπραγματεύσεων μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης, με τη διαμεσολάβηση του Πακιστάν. Η παράταση της κατάπαυσης του πυρός δεν ερμηνεύεται ως ουσιαστική αποκλιμάκωση, αλλά ως μια στρατηγική παράταση χρόνου, με στόχο να διατηρηθεί ανοικτός ο δίαυλος της διαπραγμάτευσης και να αποτραπεί μια γενικευμένη στρατιωτική αναμέτρηση.

Σπύρος Σιδέρης

Την ίδια στιγμή, όμως, οι εξελίξεις στο πεδίο —από τον έλεγχο κρίσιμων θαλάσσιων οδών έως την εντατικοποίηση των ναυτικών πιέσεων— δείχνουν ότι η αντιπαράθεση όχι μόνο δεν έχει τερματιστεί, αλλά συνεχίζεται με διαφορετικά μέσα, καθιστώντας την επόμενη διπλωματική φάση μία από τις πλέον σύνθετες και επικίνδυνες των τελευταίων ετών.

Σε επιχειρησιακό επίπεδο, η κατάσταση παραμένει εξαιρετικά τεταμένη. Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από τις ιρανικές ένοπλες δυνάμεις και τους Φρουρούς της Επανάστασης έχει προκαλέσει σοβαρές αναταράξεις στην παγκόσμια ναυσιπλοΐα και στις αγορές ενέργειας, ενώ ο αμερικανικός ναυτικός αποκλεισμός των ιρανικών λιμανιών εντείνεται. Παράλληλα, η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε την κατάσχεση δεύτερου ιρανικού πλοίου μέσα σε μία ημέρα, σε μια κίνηση που υπογραμμίζει την πρόθεσή της να ενισχύσει τα μέσα αποτροπής και να αυξήσει την πίεση προς την Τεχεράνη.

Σύμφωνα με αναλυτές, οι τρέχουσες συνομιλίες συγκαταλέγονται στις πιο πολύπλοκες των τελευταίων ετών, καθώς συνδυάζουν στρατιωτικές, οικονομικές και γεωπολιτικές παραμέτρους. Από την πλευρά της, η Ουάσιγκτον εμφανίζεται να θέτει τρεις βασικές απαιτήσεις: την πλήρη διακοπή του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, τον περιορισμό των πυραυλικών δυνατοτήτων της χώρας και τον τερματισμό της στήριξης προς συμμάχους της στην περιοχή.

Αντίθετα, η Τεχεράνη αντιμετωπίζει τις διαπραγματεύσεις ως ευκαιρία για επανακαθορισμό των περιφερειακών ισορροπιών, ζητώντας την άρση των κυρώσεων, την αποδέσμευση παγωμένων περιουσιακών στοιχείων που ξεπερνούν τα 120 δισεκατομμύρια δολάρια και τη διατήρηση του δικαιώματος εμπλουτισμού ουρανίου, απορρίπτοντας ταυτόχρονα το ενδεχόμενο αιφνιδιαστικών επιθεωρήσεων.

• Ανάμεσα στις δύο αυτές αντικρουόμενες θέσεις, φαίνεται να εξετάζονται και ορισμένες ενδιάμεσες φόρμουλες, με στόχο να περιοριστεί το χάσμα. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η προσωρινή αναστολή του εμπλουτισμού, η ανταλλαγή ουρανίου ή ακόμη και η μεταφορά του εκτός Ιράν, χωρίς ωστόσο να διαφαίνεται προς το παρόν κάποια καθαρή και σταθερή βάση σύγκλισης.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στη σύνθεση των αντιπροσωπειών. Όπως εκτιμούν ειδικοί, η αμερικανική αποστολή φαίνεται να στηρίζεται περισσότερο σε πρόσωπα με άμεση πολιτική αναφορά στον πρόεδρο, παρά σε ένα ευρύτερο θεσμικό σχήμα εξωτερικής πολιτικής. Στην αντίπερα όχθη, η ιρανική εκπροσώπηση φέρει σαφές πολιτικο-ασφαλιστικό βάρος, ενώ ο ρόλος του Πακιστάν ως μεσολαβητή εμφανίζει έντονα στρατηγικά και στρατιωτικά χαρακτηριστικά. Η συγκεκριμένη σύνθεση μπορεί να προσδώσει ιδιαίτερη δυναμική στις συνομιλίες, αλλά ενδέχεται ταυτόχρονα να δημιουργήσει νέα επίπεδα πολυπλοκότητας.

Ως προς τις πιθανές εξελίξεις, οι περισσότεροι παρατηρητές θεωρούν ως επικρατέστερο σενάριο μια μερική επιτυχία των συνομιλιών, δηλαδή μια συμφωνία-πλαίσιο που θα επιτρέψει την προσωρινή σταθεροποίηση της κατάστασης, χωρίς όμως να επιλύσει τα βαθύτερα αίτια της κρίσης.

Ένα δεύτερο σενάριο είναι αυτό της ελεγχόμενης στασιμότητας, κατά το οποίο οι συνομιλίες συνεχίζονται χωρίς αποφασιστική πρόοδο, αλλά με διατήρηση της εκεχειρίας.

Δεν αποκλείεται, επίσης, ένα τρίτο ενδεχόμενο, αυτό της περιορισμένης στρατιωτικής κλιμάκωσης, με στόχο τη βελτίωση της διαπραγματευτικής θέσης κάθε πλευράς. Η γενικευμένη σύρραξη, πάντως, αξιολογείται ως λιγότερο πιθανή, ακριβώς λόγω του πολύ υψηλού πολιτικού, στρατιωτικού και οικονομικού κόστους που θα συνεπαγόταν.

• Στο διπλωματικό πεδίο, το Ισλαμαμπάντ επιχειρεί να αναβαθμίσει τον ρόλο του ως καταλύτης αποκλιμάκωσης. Πακιστανικές κυβερνητικές πηγές εμφανίζονται αισιόδοξες ότι η Τεχεράνη θα προσέλθει στο τραπέζι των συνομιλιών, ενώ το υπουργείο Εξωτερικών της χώρας υποστηρίζει ανοιχτά την παράταση της εκεχειρίας ως αναγκαία προϋπόθεση για την επιτυχία της διαδικασίας. Η στάση αυτή συμπίπτει με την πρόσφατη απόφαση του Τραμπ, αναδεικνύοντας έναν ιδιότυπο συγχρονισμό κινήσεων υπέρ της διατήρησης ενός ελάχιστου διπλωματικού χώρου.

Από την άλλη πλευρά, ο Λευκός Οίκος προσέρχεται στις συνομιλίες από θέση πίεσης και ισχύος, επιμένοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν ισχυρά διαπραγματευτικά πλεονεκτήματα. Η Τεχεράνη, ωστόσο, διαμηνύει ότι οποιαδήποτε συμφωνία δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς την αποδοχή των δικών της βασικών όρων, ενώ η τελική απόφαση εξακολουθεί να συνδέεται με την ανώτατη πολιτική και θρησκευτική ηγεσία της χώρας.

• Σύμφωνα με ευρύτερες εκτιμήσεις ειδικών, οι τελευταίες εξελίξεις δεν συνιστούν το τέλος της κρίσης, αλλά πιθανότατα ένα σημείο καμπής στη διαχείρισή της. Η παράταση της εκεχειρίας δεν αποτελεί οριστική λύση, αλλά περισσότερο μια προσωρινή αναδιάταξη ισχύος, την ώρα που ο αμερικανικός ναυτικός αποκλεισμός δημιουργεί αυξανόμενη οικονομική πίεση προς την ιρανική πλευρά και περιορίζει τη χρησιμότητα των απειλών περί κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ.

Παρά ταύτα, η νέα αυτή ισορροπία παραμένει εύθραυστη. Η ιρανική ηγεσία εξακολουθεί να διατηρεί τη συνοχή της, ενώ οι Φρουροί της Επανάστασης ενδέχεται να εξέλθουν από αυτή τη φάση ακόμη πιο σκληροί και αποφασισμένοι να ανασυγκροτήσουν τις δυνατότητές τους. Έτσι, οι επόμενες εβδομάδες αναμένεται να είναι καθοριστικές για το αν η παρούσα συγκυρία θα οδηγήσει σε μια πραγματική αποκλιμάκωση ή αν θα αποδειχθεί απλώς μια ακόμη προσωρινή ανάπαυλα σε μια σύγκρουση που παραμένει ανοιχτή και δυνητικά εκρηκτική.