Οι λαϊκές εξεγέρσεις στο Ιράν από το 1979- Ισλαμική Επανάσταση έως το σύνθημα “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία”
Από το 1979 και την ανατροπή του καθεστώτος του σάχη έως τις σύγχρονες κινητοποιήσεις που πυροδοτήθηκαν από κοινωνικά, οικονομικά και πολιτισμικά αιτήματα, το Ιράν αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα χωρών όπου η λαϊκή διαμαρτυρία λειτουργεί ως διαρκές υπόγειο ρεύμα κάτω από ένα αυστηρά ελεγχόμενο πολιτικό σύστημα. Οι λαϊκές εξεγέρσεις στη σύγχρονη ιρανική ιστορία δεν συνιστούν ενιαίο φαινόμενο, αλλά μια αλληλουχία κινημάτων με διαφορετική κοινωνική σύνθεση, αιτήματα και ένταση, τα οποία όμως συνδέονται από έναν κοινό άξονα: τη σύγκρουση ανάμεσα στην κοινωνία και το θεοκρατικό κράτος που συγκροτήθηκε μετά την Ισλαμική Επανάσταση.
Από τους φοιτητές του 1999 έως το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», οι διαμαρτυρίες στο Ιράν αποτυπώνουν τη σταδιακή μετατόπιση των διεκδικήσεων από την πολιτική νομιμοποίηση προς την κοινωνική ελευθερία και την καθημερινή αξιοπρέπεια.
Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979: Η απαρχή μιας νέας εποχής
Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 υπήρξε τομή στην ιστορία του Ιράν και ολόκληρης της Μέσης Ανατολής. Ξεκίνησε ως ένα μαζικό λαϊκό κίνημα εναντίον του αυταρχικού καθεστώτος του σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, με αιτήματα που συνδύαζαν κοινωνική δικαιοσύνη, εθνική ανεξαρτησία και πολιτικές ελευθερίες. Στην πορεία, όμως, η επανάσταση κατέληξε στη συγκρότηση ενός θεοκρατικού συστήματος, βασισμένου στη θεωρία της Βελαγιάτ ε Φακίχ (εξουσία του ισλαμικού νομομαθούς), υπό την ηγεσία του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.
Η αποχώρηση του σάχη τον Ιανουάριο του 1979 και η ουδετερότητα του στρατού τον Φεβρουάριο άνοιξαν τον δρόμο για την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, μετά από δημοψήφισμα. Ωστόσο, η νέα πολιτική τάξη πραγμάτων δεν έμελλε να εξαλείψει τις κοινωνικές αντιφάσεις· αντίθετα, εγκαινίασε έναν μακρύ κύκλο εντάσεων ανάμεσα στην εξουσία και μεγάλα τμήματα της κοινωνίας.
Οι φοιτητικές εξεγέρσεις του 1999: Η πρώτη ρωγμή
Οι φοιτητικές κινητοποιήσεις του 1999 αποτέλεσαν την πρώτη σοβαρή εσωτερική κρίση του συστήματος μετά τον πόλεμο με το Ιράκ. Αφορμή στάθηκε το κλείσιμο της μεταρρυθμιστικής εφημερίδας «Σαλάμ», όμως τα αιτήματα γρήγορα ξεπέρασαν το ζήτημα της ελευθερίας του Τύπου. Οι διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν από το Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης, εξελίχθηκαν σε ευρύτερη αμφισβήτηση της κρατικής καταστολής και της πολιτικής ασφυξίας.
Η βίαιη επέμβαση των δυνάμεων ασφαλείας και της παραστρατιωτικής πολιτοφυλακής Μπασίτζ κατέστειλε τις κινητοποιήσεις, αλλά άφησε πίσω της ένα σαφές μήνυμα: η νεολαία του Ιράν δεν ήταν πλέον διατεθειμένη να αποδέχεται σιωπηλά τα όρια που έθετε το σύστημα.
Το Πράσινο Κίνημα του 2009: «Πού είναι η ψήφος μου;»
Το Πράσινο Κίνημα του 2009 υπήρξε η μεγαλύτερη πολιτική πρόκληση για την Ισλαμική Δημοκρατία μετά το 1979. Η αμφισβητούμενη επανεκλογή του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις εκατομμυρίων πολιτών, με κεντρικό σύνθημα το «Πού είναι η ψήφος μου;». Το κίνημα, με ηγετικές μορφές όπως ο Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί, εξέφρασε τη διεκδίκηση εκλογικής διαφάνειας και πολιτικής νομιμοποίησης.
Η καταστολή υπήρξε εκτεταμένη, με συλλήψεις, περιορισμούς στο διαδίκτυο και κατ’ οίκον περιορισμό ηγετών της αντιπολίτευσης. Παρά την υποχώρησή του, το Πράσινο Κίνημα κατέγραψε για πρώτη φορά τη δύναμη της ψηφιακής κινητοποίησης και των κοινωνικών δικτύων στο Ιράν.
Οικονομικές εξεγέρσεις: 2017–2018 και 2019
Από το 2017 και μετά, οι διαμαρτυρίες στο Ιράν απέκτησαν έντονο οικονομικό χαρακτήρα. Η αύξηση της ανεργίας, ο πληθωρισμός και οι διεθνείς κυρώσεις οδήγησαν σε κινητοποιήσεις με σύνθημα «Όχι στην ακρίβεια», οι οποίες εξαπλώθηκαν από την περιφέρεια προς τα μεγάλα αστικά κέντρα.
Το 2019, η αιφνιδιαστική αύξηση της τιμής των καυσίμων πυροδότησε μία από τις πιο βίαιες εξεγέρσεις των τελευταίων δεκαετιών. Οι αρχές απάντησαν με σχεδόν καθολικό μπλακάουτ στο διαδίκτυο και σκληρή καταστολή, με διεθνείς οργανώσεις να κάνουν λόγο για εκατοντάδες νεκρούς.
Η υπόθεση Μαχσά (Τζίνα) Αμινί και το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»
Το 2022, ο θάνατος της Μαχσά (Τζίνα) Αμινί υπό κράτηση της αστυνομίας ηθών, λόγω της υποτιθέμενης μη συμμόρφωσής της με τον υποχρεωτικό χίτζαμπ, πυροδότησε τη βαθύτερη κοινωνική εξέγερση των τελευταίων ετών. Το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» ξεπέρασε τα σύνορα του Ιράν και ανέδειξε το ζήτημα των δικαιωμάτων των γυναικών ως κεντρικό πολιτικό αίτημα.
Οι διαδηλώσεις έλαβαν χαρακτηριστικά πολιτισμικής και υπαρξιακής σύγκρουσης με το καθεστώς, ενώ η καταστολή υπήρξε εκ νέου σφοδρή, με εκατοντάδες νεκρούς και χιλιάδες συλλήψεις.
Ένα διαρκές ερώτημα για το μέλλον
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την Ισλαμική Επανάσταση, οι λαϊκές εξεγέρσεις στο Ιράν καταδεικνύουν ότι η κοινωνία παραμένει σε συνεχή διαπραγμάτευση με την εξουσία. Παρότι καμία από αυτές τις κινητοποιήσεις δεν οδήγησε σε ανατροπή του συστήματος, όλες άφησαν αποτυπώματα, μετατοπίζοντας τα όρια του δημόσιου λόγου και της συλλογικής συνείδησης.