Ποιος ελέγχει τελικά την πρόσβασή μας στα μετρητά;

Το «παράδοξο» της ψηφιακής εποχής: Όσο λιγότερα ΑΤΜ υπάρχουν, τόσο περισσότερο οι πολίτες φοβούνται ότι θα χρειαστούν μετρητά.

«Σε μια κρίση, τα μετρητά είναι ο βασιλιάς».

Η φράση δεν προήλθε από κάποιον οικονομολόγο της παλιάς σχολής ούτε από κάποιον πολέμιο της ψηφιακής οικονομίας. Ανήκει στην Χάτζα Λάχμπιμπ, η οποία τον Μάρτιο του 2025 κάλεσε τους Ευρωπαίους πολίτες να είναι προετοιμασμένοι για μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης διάρκειας 72 ωρών.

Στο βίντεο που δημοσίευσε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η Ευρωπαία Επίτροπος προειδοποιούσε ότι, σε περίπτωση γενικευμένης κρίσης, μπλακ άουτ ή κυβερνοεπίθεσης, «η πιστωτική σας κάρτα μπορεί να μετατραπεί απλώς σε ένα κομμάτι πλαστικό».

Η σύσταση ήταν σαφής:
κρατήστε μετρητά στο σπίτι.

Και κάπου εκεί αρχίζει η μεγάλη αντίφαση της σύγχρονης Ευρώπης.

Την ίδια στιγμή που κυβερνήσεις και θεσμοί ζητούν από τους πολίτες να έχουν φυσικό χρήμα διαθέσιμο για ώρα ανάγκης, οι τράπεζες αποσύρουν μαζικά τα ΑΤΜ από τις πόλεις και κυρίως από την περιφέρεια.

Η σιωπηλή εξαφάνιση των ΑΤΜ στην Ευρώπη

Τα στοιχεία της Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα είναι αποκαλυπτικά.

Μέσα σε μόλις δέκα χρόνια, από το 2014 έως το 2024, ο αριθμός των ΑΤΜ στην Ευρωπαϊκή Ένωση μειώθηκε κατά 21%.

Πίσω από τον αριθμό αυτό κρύβεται μια βαθιά μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο οι Ευρωπαίοι αποκτούν πρόσβαση στο ίδιο τους το χρήμα.

Και η εικόνα γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακή όταν εξετάσει κανείς τις διαφορές μεταξύ των χωρών:

• Η Λιθουανία έχασε το 68% των ΑΤΜ της μέσα σε μία δεκαετία.
• Αντίθετα, η Σλοβακία κατέγραψε αύξηση 21%.
• Περισσότερα ΑΤΜ το 2024 σε σχέση με το 2014 διαθέτουν επίσης η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Τσεχία.

Η τάση όμως στην υπόλοιπη Ευρώπη είναι σαφής:
λιγότερα τραπεζικά καταστήματα, λιγότερα μηχανήματα ανάληψης, μεγαλύτερη εξάρτηση από τις ψηφιακές πληρωμές.

Όταν η πρόσβαση στα μετρητά γίνεται κοινωνικό ζήτημα

Το θέμα όμως δεν είναι μόνο τεχνολογικό. Είναι βαθιά κοινωνικό.

Ο Javier Rupérez, επικεφαλής της ισπανικής ένωσης Denaria που υπερασπίζεται το δικαίωμα πρόσβασης στα μετρητά, υποστηρίζει ότι το φυσικό χρήμα δεν είναι απλώς μια «συνήθεια του παρελθόντος».

Είναι εργαλείο κοινωνικής συμμετοχής.

Όπως σημειώνει, η δυνατότητα πρόσβασης σε μετρητά:

• επιτρέπει τη χρήση του νόμιμου χρήματος,
• διασφαλίζει την πρόσβαση σε βασικά αγαθά και υπηρεσίες,
• δίνει ανεξαρτησία σε ηλικιωμένους και οικονομικά ευάλωτους πολίτες,
• προστατεύει όσους δεν έχουν εύκολη πρόσβαση σε ψηφιακές υπηρεσίες.

Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται το μεγάλο πρόβλημα.

Οι τράπεζες λειτουργούν με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια.
Ένα ΑΤΜ σε απομακρυσμένο χωριό ή σε φτωχότερη γειτονιά συχνά θεωρείται «ασύμφορο».

Όμως για έναν ηλικιωμένο, έναν χαμηλοσυνταξιούχο ή έναν κάτοικο αγροτικής περιοχής, το κλείσιμο αυτού του ΑΤΜ μπορεί να σημαίνει:

• χιλιόμετρα μετακίνησης για ανάληψη,
• εξάρτηση από τρίτους,
• αποκλεισμό από βασικές συναλλαγές,
• αυξημένη οικονομική ανασφάλεια.

Με άλλα λόγια, η μείωση των ΑΤΜ δεν επηρεάζει όλους το ίδιο.

Χτυπά περισσότερο εκείνους που έχουν τη μικρότερη δυνατότητα να χάσουν την πρόσβαση στα μετρητά.

Η Ευρώπη των ψηφιακών πληρωμών φοβάται ακόμη τις κρίσεις

Κι όμως, παρά τη ραγδαία εξάπλωση των ηλεκτρονικών συναλλαγών, οι Ευρωπαίοι εξακολουθούν να εμπιστεύονται τα μετρητά όταν νιώθουν ανασφάλεια.

Η ΕΚΤ μελέτησε τέσσερις μεγάλες κρίσεις των τελευταίων ετών και διαπίστωσε το ίδιο μοτίβο:

Σε κάθε μεγάλη κρίση, οι πολίτες σηκώνουν περισσότερα μετρητά

Αυτό συνέβη:

• κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19,
• μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022,
• αλλά και μετά το μεγάλο μπλακ άουτ που βύθισε την Ιβηρική Χερσόνησο στο σκοτάδι για 22 ώρες τον Απρίλιο του 2025.

Ειδικά μετά την εισβολή της Ρωσίας, χώρες όπως:

• η Εσθονία,
• η Λετονία,
• η Λιθουανία,
• η Φινλανδία,
• και η Σλοβακία

κατέγραψαν απότομη αύξηση στη ζήτηση τραπεζογραμματίων.

Γιατί;

Επειδή σε περιόδους αβεβαιότητας οι πολίτες στρέφονται σε κάτι που:

• είναι απτό,
• δεν εξαρτάται από ρεύμα ή διαδίκτυο,
• δεν μπλοκάρεται από κυβερνοεπιθέσεις,
• λειτουργεί ακόμη και όταν όλα τα υπόλοιπα αποτυγχάνουν.

Το «παράδοξο των τραπεζογραμματίων»

Και εδώ εμφανίζεται αυτό που οι οικονομολόγοι της ΕΚΤ αποκαλούν: «Το παράδοξο των τραπεζογραμματίων»

Παρότι τα μετρητά χρησιμοποιούνται ολοένα και λιγότερο στις καθημερινές συναλλαγές, η συνολική αξία των τραπεζογραμματίων σε κυκλοφορία συνεχίζει να αυξάνεται εντυπωσιακά.

Το 2005 κυκλοφορούσαν περίπου:

• 600 δισεκατομμύρια ευρώ σε χαρτονομίσματα.

Το 2024 το ποσό είχε φτάσει:

• τα 1,6 τρισεκατομμύρια ευρώ.

Σχεδόν τριπλάσιο.

Οι πολίτες μπορεί να πληρώνουν πλέον με κινητό ή κάρτα τον καφέ και το σούπερ μάρκετ.

Όμως εξακολουθούν να θέλουν να γνωρίζουν ότι, αν συμβεί το απρόβλεπτο, θα έχουν πρόσβαση σε πραγματικό χρήμα.

Τα μετρητά, δηλαδή, δεν λειτουργούν πλέον μόνο ως μέσο πληρωμής.

Λειτουργούν και ως:

• ψυχολογική ασφάλεια,
• αποθεματικό κρίσης,
• σύμβολο αυτονομίας,
• τελευταία γραμμή άμυνας απέναντι στην αβεβαιότητα.

Ποιος αποφασίζει τελικά ποιος έχει πρόσβαση στο χρήμα;

Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι αν η Ευρώπη κινείται προς μια ψηφιακή οικονομία. Αυτό θεωρείται δεδομένο.

Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο:

Ποιος ελέγχει την πρόσβαση των πολιτών στο φυσικό χρήμα;

• Οι κυβερνήσεις;
• Οι κεντρικές τράπεζες;
• Οι εμπορικές τράπεζες;
• Ή τελικά η ίδια η αγορά;

Γιατί όσο μειώνονται τα ΑΤΜ και τα τραπεζικά καταστήματα, η πρόσβαση στα μετρητά παύει να είναι αυτονόητη.

Και σε περιόδους κρίσης, αυτό μπορεί να μετατραπεί από ζήτημα ευκολίας σε ζήτημα δημοκρατίας, κοινωνικής συνοχής και προσωπικής ασφάλειας.