Οι “Δεσποινίδες της Αβινιόν” του Πικάσο απορρίφθηκαν με αποστροφή και απογοήτευση

Το Museum of Modern Art στη Νέα Υόρκη φιλοξενεί ένα από τα πιο συζητημένα έργα της σύγχρονης τέχνης: τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν», που συνεχίζουν να προκαλούν ακραίες αντιδράσεις πάνω από έναν αιώνα μετά τη δημιουργία τους.

Επιμέλεια:

Νατάσα Μαστοράκου

Σήμερα, ο διακεκριμένος Αμερικανός καλλιτέχνης Henry Taylor επανερμηνεύει το εμβληματικό αυτό έργο, τοποθετώντας το στο επίκεντρο μεγάλης έκθεσης στο Musée Picasso στο Παρίσι.

Το 1907, ο Pablo Picasso κάλεσε λίγους φίλους και συναδέλφους στο ατελιέ του στο Παρίσι για να τους παρουσιάσει έναν πίνακα που εργαζόταν επί έξι μήνες. Η αντίδραση ήταν σχεδόν ομόφωνη: σοκ, αποστροφή και απογοήτευση. Ο ζωγράφος Georges Braque παρομοίασε την εμπειρία με «κατάποση πετρελαίου», ενώ ο Henri Matisse χαρακτήρισε τις γυναίκες του πίνακα «αποκρουστικές». Το έργο δεν εκτέθηκε δημόσια παρά μόνο το 1916, σχεδόν μια δεκαετία αργότερα.

Σήμερα, οι «Δεσποινίδες της Αβινιόν» θεωρούνται ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και αμφιλεγόμενα έργα του Πικάσο. Ο Henry Taylor, με τη δική του εκδοχή που εκτίθεται στο Musée National Picasso, αναδεικνύει μια ουσιαστική διάσταση: το έργο αντλεί πολύ περισσότερα από την αφρικανική τέχνη απ’ ό,τι παραδεχόταν ο ίδιος ο Πικάσο.

Αλλαγή στις φόρμες του Πικάσο

Το έργο παρουσιάζει πέντε γυμνές γυναίκες σε οίκο ανοχής στη Βαρκελώνη, με δύο να έχουν πρόσωπα που θυμίζουν μάσκες και τρεις να κοιτούν ευθέως τον θεατή. Τα σώματα είναι γωνιώδη και αποσπασματικά, σηματοδοτώντας μια ριζική στροφή στην καλλιτεχνική πορεία του Πικάσο και μια έντονη απομάκρυνση από τα καλλιτεχνικά πρότυπα της εποχής.

Σύμφωνα με τη Joanne Snrech, επιμελήτρια του Musée National Picasso, «ο Πικάσο εγκατέλειψε τη συναισθηματική, παραστατική ζωγραφική για να σπάσει τις φόρμες και να επαναπροσδιορίσει τον τρόπο απεικόνισης του χώρου και των σωμάτων». Αυτή η αλλαγή ήταν καταλυτική για την εξέλιξη του Κυβισμού και της μοντέρνας τέχνης γενικότερα.

Αρχικά, το έργο είχε τον τίτλο Le Bordel d’Avignon («Το μπορντέλο της Αβινιόν»), αλλά το 1916 μετονομάστηκε ώστε να προκαλεί λιγότερες αντιδράσεις. Θεωρείται θεμέλιο για τη γέννηση του Κυβισμού – κινήματος που απέρριψε τις παραδοσιακές μορφές υπέρ των γεωμετρικών σχημάτων και της αποδόμησης της πραγματικότητας.

Η επιρροή της αφρικανικής τέχνης στον Πικάσο

Όπως και στις «Δεσποινίδες», ο Κυβισμός συνδύασε πολλαπλές οπτικές ενός αντικειμένου ή προσώπου σε μία ενιαία εικόνα. Η Snrech επισημαίνει ότι «το σοκ προκλήθηκε επειδή ο Πικάσο δεν άλλαξε απλώς ένα στοιχείο – τα άλλαξε όλα μαζί. Ακόμη και οι καλλιτέχνες που πειραματίζονταν ήδη με νέες τεχνικές ένιωσαν πως αυτό ήταν υπερβολικό».

Ωστόσο, οι καινοτομίες του Πικάσο είχαν ρίζες. Λίγους μήνες πριν δημιουργήσει τον πίνακα, είχε εντυπωσιαστεί από αφρικανικές μάσκες και γλυπτά – κυρίως μετά την αγορά μιας μικρής φιγούρας από τον Matisse στο Παρίσι το 1906. Ο Πικάσο επισκεπτόταν συχνά το Musée d’Ethnographie du Trocadéro, δημιουργώντας εκατοντάδες προσχέδια εμπνευσμένα από την αφρικανική τέχνη.

Η Snrech εξηγεί ότι τον εντυπωσίασε όχι μόνο η όψη των μασκών αλλά και η λειτουργία τους: «Τα πρόσωπα είναι απλοποιημένα, παραμορφωμένα, συχνά έντονα ή ακόμη και ανησυχητικά. Αυτή η προσέγγιση επέτρεψε στον Πικάσο να απομακρυνθεί από τον νατουραλισμό προς κάτι πιο αφηρημένο και προκλητικό».

Παρά το γεγονός ότι πολλά έργα του διαμορφώθηκαν από την επαφή του με την αφρικανική τέχνη, ο Πικάσο υποβάθμισε συστηματικά αυτή την επιρροή. Το 1920 δήλωσε σε δημοσιογράφο ότι δεν είχε «ακούσει ποτέ» για την αφρικανική τέχνη – στάση που αργότερα προκάλεσε κατηγορίες για πολιτισμική ιδιοποίηση. Κριτικοί υπογραμμίζουν πως ο Πικάσο αγνόησε τη θρησκευτική, πολιτιστική και κοινωνική σημασία των αντικειμένων αυτών, ενισχύοντας έτσι τη στερεοτυπική αντίληψη περί «πρωτόγονης» αφρικανικής τέχνης.

Η επανερμηνεία του Henry Taylor

Ο Henry Taylor, κατά την πρώτη ατομική του έκθεση στην Ευρώπη το 2007 – έναν αιώνα μετά τη δημιουργία των «Δεσποινίδων» – επιστρέφει στο εμβληματικό έργο με τη δική του ματιά. Το δικό του έργο με τίτλο “From Congo to the Capital and Black Again” (2007), εκτίθεται σήμερα στο Musée National Picasso-Paris στη μεγάλη αναδρομική έκθεση “Henry Taylor. Where Thoughts Provoke”. Διατηρεί τη δομή και τις χαρακτηριστικές στάσεις των πέντε γυναικών με τα δύο μασκοφόρα πρόσωπα, όμως οι αρχικά λευκές φιγούρες έχουν πλέον χρώμα μαύρο – σαφής αναφορά στην αφρικανική τέχνη.

Η Snrech σημειώνει: «Ο Taylor δεν αναφέρεται απλώς στον Πικάσο· τον αμφισβητεί και τον επανερμηνεύει». Γνωστός για τη θεματολογία γύρω από τη μαύρη ζωή στην Αμερική, ο Taylor μεταφέρει την προσωπική του πολιτιστική και κοινωνική εμπειρία στη σύνθεση. Έργα όπως αυτό εστιάζουν σε πρόσωπα ιστορικά περιθωριοποιημένα, δίνοντάς τους υπόσταση και ατομικότητα.

Όταν τα έργα των δύο καλλιτεχνών παρουσιάζονται μαζί, αναδεικνύονται τόσο οι καλλιτεχνικές διαφορές όσο και ευρύτερα ερωτήματα σχετικά με την εξουσία, την επιρροή και το ποιος έχει δικαίωμα να αφηγείται ιστορίες μέσα στην τέχνη.

Η εκδοχή του Taylor ξεχωρίζει επίσης ως προς τη στάση απέναντι στις γυναίκες. Η προβληματική σχέση του Πικάσο με το αντίθετο φύλο έχει αφήσει ισχυρό αποτύπωμα στην πρόσληψη των έργων του. Φημολογείται ότι είχε δηλώσει στη ζωγράφο Françoise Gilot πως όλες οι γυναίκες είναι είτε «θεές είτε χαλάκια» ή «μηχανές για να υποφέρουν». Για πολλούς κριτικούς η βία στα κατακερματισμένα σώματα έχει προσωπικό χαρακτήρα πέρα από αισθητικές επιλογές.

Όπως εξηγεί η Snrech, «το θέμα – μια ομάδα γυμνών γυναικών σε μπορντέλο – ήταν ήδη προκλητικό, αλλά ο Πικάσο αφαίρεσε κάθε τρυφερότητα». Αντίθετα, στη νέα εκδοχή τα σώματα είναι λιγότερο διαμελισμένα· έτσι η παρουσία τους γίνεται πιο δυνατή παρά επιθετική.

Η κεντρική μορφή στον πίνακα του Taylor στέκεται με τα χέρια πίσω από την πλάτη και φέρει χαρακτηριστικό κοντό ασύμμετρο κούρεμα που θυμίζει την Josephine Baker, διάσημη χορεύτρια και τραγουδίστρια που αποτέλεσε την πρώτη μαύρη παγκόσμια σταρ. Με αυτή την επιλογή ο Taylor θίγει ζητήματα ταυτότητας, φυλής και εκπροσώπησης.

Ο τίτλος “From Congo to the Capital and Black Again” παραπέμπει τόσο στη φιγούρα από το Κονγκό που ενέπνευσε τον Matisse όσο και στη μεταφορά της τέχνης από την Αφρική στο Παρίσι – αλλά επίσης στο γεγονός ότι ο ίδιος «ξαναέκανε μαύρες» τις μορφές. Ωστόσο, μια λευκή ανδρική αποκομμένη παλάμη με χρυσό ρολόι εμφανίζεται στην άκρη του πίνακα, αγγίζοντας μία από τις φιγούρες – πιθανή αναφορά στους δύο άνδρες (ναύτη και φοιτητή ιατρικής) που σκεφτόταν αρχικά να συμπεριλάβει ο Πικάσο. Όπως λέει η Snrech: «Δεν αναφέρεται απλά στον Πικάσο· τον αμφισβητεί ουσιαστικά».