Αραγκτσί vs Καλιμπάφ: Ποιος κυβερνά τελικά στο Ιράν;

Η πρόσφατη αντιπαράθεση που διαφάνηκε ανάμεσα στον Υπουργό Εξωτερικών του Ιράν Αμπάς Αραγκτσί και τον Πρόεδρο του Κοινοβουλίου Μοχάμεντ Μπαγκέρ Καλιμπάφ επαναφέρει στο προσκήνιο ένα διαχρονικό ερώτημα για το ιρανικό σύστημα εξουσίας: ποιος τελικά αποφασίζει στα κρίσιμα ζητήματα ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής; Η διαχείριση του Στενού του Ορμούζ, ενός από τα σημαντικότερα ενεργειακά περάσματα παγκοσμίως, ανέδειξε όχι μόνο διαφοροποιήσεις στον δημόσιο λόγο των δύο ανδρών, αλλά και τα δομικά όρια της κυβερνητικής εξουσίας απέναντι στους ισχυρούς μηχανισμούς του κράτους ασφαλείας, με επίκεντρο τους Φρουρούς της Επανάστασης.

Η αφετηρία της συζήτησης ήταν μια δήλωση του Αραγκτσί, ο οποίος, σε μια προσπάθεια να αποτυπώσει μια εικόνα ελεγχόμενης αποκλιμάκωσης, ανακοίνωσε ότι το Στενό του Ορμούζ θα παραμείνει ανοιχτό για τα εμπορικά πλοία στο πλαίσιο της εκεχειρίας, συνδέοντας την εξέλιξη αυτή με τις ευρύτερες ισορροπίες στη Μέση Ανατολή. Η τοποθέτηση αυτή ερμηνεύτηκε ως ένδειξη διπλωματικής ευελιξίας και πρόθεσης να αποφευχθεί περαιτέρω ένταση σε μια ήδη εύθραυστη συγκυρία.

• Ωστόσο, η παρέμβαση του Καλιμπάφ ήρθε να μετατοπίσει το κέντρο βάρους της συζήτησης. Με σαφώς πιο σκληρή γλώσσα, υπογράμμισε ότι η ναυσιπλοΐα στο Στενό δεν αποτελεί απλώς αντικείμενο πολιτικής δήλωσης, αλλά υπόκειται σε συγκεκριμένους όρους, διαδρομές και –κυρίως– στην έγκριση της ιρανικής πλευράς. Η αναφορά του ότι η λειτουργία του περάσματος καθορίζεται από το «πεδίο» και όχι από τις δημόσιες δηλώσεις αποτύπωσε μια διαφορετική φιλοσοφία άσκησης εξουσίας, όπου η στρατιωτική ισχύς και οι επιχειρησιακές αποφάσεις προηγούνται της διπλωματικής διαχείρισης.

Η διαφοροποίηση αυτή δεν περιορίστηκε στο επίπεδο των δηλώσεων. Μέσα ενημέρωσης που συνδέονται με τους Φρουρούς της Επανάστασης, όπως το πρακτορείο Tasnim, άσκησαν ανοιχτή κριτική στον Αραγκτσί, χαρακτηρίζοντας τις τοποθετήσεις του ασαφείς και ελλιπείς. Η παρέμβαση αυτή δεν ήταν απλώς δημοσιογραφική, αλλά εντάχθηκε σε μια ευρύτερη προσπάθεια να καθοριστεί ποιος έχει την αρμοδιότητα να «ορίζει» την πολιτική γραμμή και να ενημερώνει την κοινή γνώμη.

Στο βάθος της αντιπαράθεσης αναδεικνύεται μια θεμελιώδης πραγματικότητα του ιρανικού πολιτικού συστήματος: η κυβέρνηση, ακόμη και όταν εκφράζει μια πιο πραγματιστική ή μετριοπαθή προσέγγιση, λειτουργεί εντός αυστηρών ορίων που καθορίζονται από ανώτερα κέντρα ισχύος. Ο Πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, παρά τη ρητορική περί εξισορρόπησης και αποκλιμάκωσης, δεν διαθέτει την πολιτική αυτονομία να αναδιαμορφώσει κρίσιμες στρατηγικές επιλογές, ιδιαίτερα σε ζητήματα όπως το πυρηνικό πρόγραμμα ή η περιφερειακή ασφάλεια.

• Σε αυτό το πλαίσιο, ο Αραγκτσί φαίνεται να κινείται ως εκφραστής μιας διπλωματικής γραμμής που επιδιώκει να μειώσει τις εντάσεις και να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας. Ωστόσο, η δυνατότητά του να διαμορφώσει πολιτική είναι περιορισμένη, καθώς η τελική απόφαση ανήκει σε θεσμούς που συνδέονται με τη στρατιωτική και την επαναστατική ελίτ.

Αντίθετα, ο Καλιμπάφ, με το παρελθόν του στους Φρουρούς της Επανάστασης και τη σημερινή του θέση, εμφανίζεται ως ένας από τους βασικούς διαύλους σύνδεσης μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας. Η παρέμβασή του στο ζήτημα του Ορμούζ δεν αποτελεί απλώς μια πολιτική τοποθέτηση, αλλά εντάσσεται σε έναν ευρύτερο ρόλο επιτήρησης και διαχείρισης των «ευαίσθητων» φακέλων του ιρανικού κράτους.

Παρά τις εμφανείς διαφορές στο ύφος και την έμφαση, δεν λείπουν και οι φωνές που υποστηρίζουν ότι δεν πρόκειται για ουσιαστική σύγκρουση, αλλά για διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας πολιτικής. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η κυβέρνηση επιδιώκει να προβάλει μια εικόνα ελεγχόμενης ευελιξίας προς το εξωτερικό, ενώ η στρατιωτική και πολιτική ηγεσία ενισχύει το μήνυμα αποτροπής, διασφαλίζοντας ότι δεν δημιουργούνται λανθασμένες εντυπώσεις.

• Η συζήτηση αυτή δεν είναι νέα στο Ιράν. Ήδη από το 2021, η διαρροή δηλώσεων του πρώην Υπουργού Εξωτερικών Μοχαμάντ Τζαβάντ Ζαρίφ είχε αποκαλύψει την ένταση μεταξύ διπλωματίας και «πεδίου», με τον ίδιο να παραδέχεται ότι συχνά η εξωτερική πολιτική καθοριζόταν από στρατιωτικές προτεραιότητες. Η τότε παρέμβαση του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, που υπογράμμισε ότι το Υπουργείο Εξωτερικών εφαρμόζει –και δεν καθορίζει– την πολιτική, επιβεβαίωσε την ιεραρχία του συστήματος.

Σήμερα, η αντιπαράθεση Αραγκτσί–Καλιμπάφ φαίνεται να αποτελεί μια νέα εκδήλωση αυτής της διαχρονικής δυναμικής. Είτε πρόκειται για πραγματική διαφωνία είτε για ελεγχόμενη διαφοροποίηση ρόλων, το μήνυμα που εκπέμπεται είναι σαφές: τα όρια της κυβερνητικής εξουσίας στο Ιράν παραμένουν αυστηρά καθορισμένα, με τον τελικό λόγο να ανήκει σε εκείνους που ελέγχουν τα μέσα ισχύος.

Σε μια περίοδο αυξημένων περιφερειακών εντάσεων και γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η ισορροπία μεταξύ διπλωματίας και στρατιωτικής ισχύος θα συνεχίσει να αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την πορεία της ιρανικής πολιτικής. Και όσο αυτή η ισορροπία παραμένει ασύμμετρη, οι «αντιπαραθέσεις» σαν αυτή μεταξύ Αραγκτσί και Καλιμπάφ θα λειτουργούν περισσότερο ως παράθυρο κατανόησης του συστήματος, παρά ως ένδειξη πραγματικής ανατροπής του.