Ρεπορτάζ libre: Από τον κλασικό στον… λειτουργικό αναλφαβητισμό

H πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου, ακόμη και πριν τελειώσει η υποχρεωτική εκπαίδευση, ήταν ένα από τα μεγάλα προβλήματα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος τις προηγούμενες δεκαετίες. Σιγά-σιγά όμως αυτό ξεπεράστηκε. Τα στοιχεία της Eurorstat ότι η πρόωρη εγκατάλειψη της εκπαιδευτικής διαδικασίας από μαθητές στην Ελλάδα μειώθηκε σημαντικά τις τελευταίες δύο δεκαετίες και έφτασε να κινείται γύρω στο 5% χαμηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Νίκος Γιαννόπουλος

Εξαιρετικά; Οχι και τόσο αφού πάντα ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες. Εν προκειμένω μάλιστα δεν έχουμε καν να κάνουμε με λεπτομέρεια αλλά μ’ ένα πολύ σημαντικό παράγοντα που μπαίνει με το ακόλουθο ερώτημα: Τι είδους δεξιότητες κατακτούν όσα παιδιά τελειώνουν το σχολείο στην Ελλάδα και σε ποιο επίπεδο;

Πολύ χαμηλές “πτήσεις”

Βασικό συμπέρασμα στο οποίο οδηγούν τα στοιχεία: Η Ελλάδα τα πηγαίνει καλά στους επίσημους δείκτες εγκατάλειψης, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι μαθητές αποκτούν επαρκείς δεξιότητες.

Ξέρουμε ότι ένας ικανός αριθμός των παιδιών που παίρνει το απολυτήριο του Λυκείου παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα στην κατανόηση ενός στοιχειωδώς σύνθετου κειμένου, στην αξιολόγηση πληροφοριών, στην εφαρμογή βασικών γνώσεων σε ζητήματα της καθημερινότητας ακόμα και σε συμπλήρωση εγγράφων η σε επεξεργασία απλών δεδομένων.

Ο τελευταίος κύκλος αξιολόγηης τoυ PISA έδειξε τα εξής προβληματικά: Περίπου 1 στους 3 μαθητές στην Ελλάδα δεν φτάνει στο βασικό επίπεδο επάρκειας στην κατανόηση κειμένου. Περίπου 4 στους 10 δεν φτάσουν στο βασικό επίπεδο στα μαθηματικά. Οι εν γένει επιδόσεις των Ελλήνων και των Ελληνίδων μαθητριών βρίσκονται κάτω από το σχετικό μέσο όρο των χωρών του ΟΟΣΑ.

Τουτέστιν, ένας σημαντικός αριθμός μαθητών ολοκληρώνει την υποχρεωτική εκπαίδευση χωρίς να διαθέτει τις δεξιότητες που θεωρούνται απαραίτητες για την καθημερινή ζωή και την αγορά εργασίας.

Δεν θα σας κάνουμε σοφοτέρους αν σας πούμε ότι αυτό συνιστά ένα πράγματι μεγάλο πρόβλημα για την ελληνική κοινωνία και το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα γενικότερα.

Το πρόβλημα είναι και ταξικό  

Ομως, ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία προκαλούν τα ποιοτικά στοιχεία της έρευνας του PISA που έχουν να κάνουν περισσότερο με τις ταξικές καταβολές όσων αποτυγχάνουν.

Σύμφωνα, λοιπόν, μ’ αυτά οι μαθητές από οικογένειες χαμηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου έχουν σημαντικά χαμηλότερες επιδόσεις και, κατά συνέπεια, η πιθανότητα χαμηλής επίδοσης αυξάνεται σε περιβάλλοντα οικονομικής δυσκολίας.

Τι έχουμε εδώ λοιπόν; Οι μεγάλες έρευνες από τους διεθνείς οργανισμούς μας λένε, εμμέσως πλην σαφώς, ότι το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα έχει αποκτήσει ταξικά χαρακτηριστικά. Αυτό σημαίνει κατά συνέπεια ότι ακόμα και το δημόσιο σύστημα, κατ’ επίφαση δωρεάν, κρύβει μέσα του πολλές ανισότητες που από ότι φαίνεται μεγαλώνουν όσο περνούν τα χρόνια.

Η κρίση, δε, φαίνεται ότι έχει παίξει το δικό της καταδικαστικό ρόλο σ’ αυτό. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ Σε σχέση με το 2012, το ποσοστό των μαθητών που βρίσκονται κάτω από το βασικό επίπεδο αυξήθηκε κατά 15 ποσοστιαίες μονάδες στην ανάγνωση και κατά 12 μονάδες στα μαθηματικά. Αντί να βελτιωνόμαστε με κάποιον τρόπο, πάμε χειρότερα και μάλιστα κατά πολύ χειρότερα.

Την ίδια ώρα στην Ελλάδα η διαφορά μεταξύ των πιο ευνοημένων και των λιγότερο ευνοημένων μαθητών φτάνει τους 76 βαθμούς στα μαθηματικά, ένα χάσμα που αντιστοιχεί περίπου σε δύο σχολικά έτη μάθησης. Τεράστιο το χάντικαπ μεταξύ μαθητών που θα έπρεπε να βρίσκονται στο ίδιο, πάνω-κάτω, επίπεδο.

“Χρόνο με τον χρόνο γιγαντώνεται”

Όλα τα παραπάνω ζητήματα έχουν τεθεί μετ’ επιτάσεως από τους συνδικαλιστικούς φορείς των εκπαιδευτικών σε πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση χωρίς όμως ποτέ να εισακούονται από την εκάστοτε πολιτική ηγεσία του Υπουργείο Υγείας. Είναι αλήθεια ότι η πολιτική βούληση για την θεαματική και επί της ουσίας βελτίωση της παρεχόμενης εκπαίδευσης στην Ελλάδα απουσιάζει.

Άλλωστε το ολοένα και χαμηλότερο επίπεδο των μαθητών το αντιλαμβάνονται, άμεσα, οι πανεπιστημιακοί καθηγητές από τα πρώτα, κιόλας, μαθήματά τους με τους πρωτοετείς φοιτητές στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα όλης της χώρας. “Υπάρχει σαφές πρόβλημα που χρόνο με το χρόνο γιγαντώνεται” τόνισε πανεπιστημιακός δάσκαλος στο Libre.

Τα παραπάνω, όπως κατανοεί ο καθένας, έχουν πολλαπλές απολήξεις. Η σύγχρονη οικονομία απαιτεί εργαζομένους που μπορούν να επεξεργάζονται πληροφορίες, να λύνουν προβλήματα και να προσαρμόζονται σε νέες τεχνολογίες. Οι χαμηλές επιδόσεις σε ανάγνωση και μαθηματικά συνδέονται συχνά με περιορισμένες επαγγελματικές προοπτικές, χαμηλότερα εισοδήματα και μεγαλύτερο κίνδυνο ανεργίας.

Παράλληλα, ένα ακόμη ζήτημα είναι η δυσκολία αξιολόγησης πληροφοριών στο διαδίκτυο. Όταν κάποιος δεν μπορεί να διακρίνει αξιόπιστες από αναξιόπιστες πηγές, είναι πιο ευάλωτος σε ψευδείς ειδήσεις, θεωρίες συνωμοσίας και διαδικτυακές απάτες.

Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός επηρεάζει έτσι και τη δημοκρατική συμμετοχή των πολιτών πέρα από ότι τους καθιστά ευάλωτους σε κάθε είδους προπαγάνδα.

Και επίσης, σε μια εποχή όπου η πληροφορία αποτελεί βασικό εργαλείο συμμετοχής στην κοινωνία, η αδυναμία κατανόησής της μπορεί να εξελιχθεί σε μια νέα μορφή κοινωνικού αποκλεισμού.

Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός ως Κοινωνικό ζήτημα

Είναι σαφές λοιπόν ότι ο λειτουργικός αναλφαβητισμός δεν είναι ένα πρόβλημα που περιορίζεται στις σχολικές αίθουσες. Είναι ένα κοινωνικό ζήτημα που επηρεάζει την καθημερινότητα, την επαγγελματική πορεία, τη συμμετοχή στα κοινά και την ποιότητα της δημοκρατίας.

Όταν ένας σημαντικός αριθμός νέων ολοκληρώνει την εκπαίδευσή του χωρίς να διαθέτει βασικές δεξιότητες κατανόησης, κριτικής σκέψης και επεξεργασίας πληροφοριών, οι συνέπειες διαχέονται σε ολόκληρη την κοινωνία.

Γι αυτό και όσοι ισχυρίζονται ότι η αντιμετώπιση του φαινομένου συνιστά όχι μόνο εκπαιδευτική προτεραιότητα, αλλά αναγκαία επένδυση για το μέλλον της χώρας και τη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων λένε μία πολύ μεγάλη αλήθεια μπροστά στην οποία όμως η πολιτεία, προσώρας τουλάχιστον, κωφεύει.

Για την ιστορία oi πέντε πρώτες χώρες στην κατανόηση κειμένου στον τρόπο αξιολόγησης PISA (στοιχεία 2022) είναι η Εσθονία, η Ιρλανδία, η Φινλανδία, η Δανία και η Πολωνία. Ακόμα όμως και η Πορτογαλία, που είναι 10η, βρίσκεται πολύ πιο ψηλά από την Ελλάδα.