ΗΠΑ–Ιράν: Γιατί δεν μπορούμε να μιλάμε για οριστικό “ναυάγιο” στις διαπραγματεύσεις

Η εικόνα που διαμορφώνεται γύρω από τις διαπραγματεύσεις ΗΠΑ–Ιράν δεν παραπέμπει σε μια οριστικά αποτυχημένη διαδικασία, αλλά σε μια δύσκολη, ανοιχτή και βαθιά πολιτική διαπραγμάτευση, η οποία αλλάζει μορφή χωρίς να αλλάζει ουσία. Μετά τον μαραθώνιο γύρο συνομιλιών στο Ισλαμαμπάντ, ο οποίος διήρκεσε σχεδόν 21 ώρες και ολοκληρώθηκε χωρίς συμφωνία, το αρχικό κλίμα «ναυαγίου» άρχισε σταδιακά να υποχωρεί, δίνοντας τη θέση του σε μια πιο σύνθετη πραγματικότητα: οι δίαυλοι επικοινωνίας παραμένουν ενεργοί, η ρητορική και από τις δύο πλευρές έχει γίνει αισθητά πιο προσεκτική, ενώ οι μεσολαβητές επιχειρούν να κρατήσουν ζωντανή την προοπτική μιας νέας φάσης. Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι τόσο η απουσία συμφωνίας, όσο το γεγονός ότι καμία πλευρά δεν εμφανίζεται διατεθειμένη να κλείσει οριστικά την πόρτα.

Σπύρος Σιδέρης

Αντιθέτως, όλα δείχνουν ότι η διαπραγμάτευση μεταφέρεται σε ένα πιο ρευστό, αλλά ταυτόχρονα πιο πολιτικά φορτισμένο πεδίο, όπου το ζητούμενο δεν είναι απλώς η σύγκλιση, αλλά η διαχείριση της απόστασης.

Ο πρώτος γύρος συνομιλιών στο Ισλαμαμπάντ θεωρήθηκε εξαιρετικά σημαντικός, καθώς αποτέλεσε μία από τις πιο άμεσες επαφές υψηλού επιπέδου μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης εδώ και δεκαετίες. Ωστόσο, τα βασικά ζητήματα —το πυρηνικό πρόγραμμα, οι κυρώσεις και ο ρόλος του Στενού του Ορμούζ— παρέμειναν άλυτα. Η αρχική τοποθέτηση του αντιπροέδρου των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς, ότι η Ουάσινγκτον παρουσίασε την «τελευταία και καλύτερη πρότασή της», δημιούργησε την εντύπωση ενός σκληρού και σχεδόν αδιαπέραστου αδιεξόδου.

Η εικόνα αυτή, ωστόσο, άλλαξε σχεδόν αμέσως. Μέσα σε λίγες ώρες, η αμερικανική πλευρά αναδιαμόρφωσε τη ρητορική της, με τον Βανς να κάνει λόγο για «σημαντική πρόοδο» και να μεταφέρει την ευθύνη της επόμενης κίνησης στην ιρανική πλευρά. Παράλληλα, ο Λευκός Οίκος άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο νέου γύρου, επιβεβαιώνοντας ότι οι συνομιλίες παραμένουν «υπό συζήτηση». Η μετατόπιση αυτή δεν συνιστά αλλαγή θέσεων, αλλά αλλαγή τακτικής: από την παρουσίαση της εμπλοκής ως τελικού σημείου, στην παρουσίασή της ως προσωρινής παύσης που μπορεί να ανατραπεί.

• Ανάλογη ήταν και η στάση της Τεχεράνης, η οποία απέφυγε να παρουσιάσει τη διαδικασία ως οριστικά αποτυχημένη. Διπλωματικές πηγές, μέσω του ιρανικού πρακτορείου ειδήσεων, υπογράμμισαν ότι η ανταλλαγή μηνυμάτων συνεχίζεται και ότι δεν έχει ληφθεί οριστική απόφαση για το αν και πότε θα πραγματοποιηθεί νέος γύρος. Ο πρέσβης του Ιράν στο Πακιστάν, Ρεζά Αμιρί Μοκαντάμ, μίλησε για μια διαδικασία που θα μπορούσε να οδηγήσει σε «σταθερό πλαίσιο συμφερόντων για όλες τις πλευρές», ενώ ο επικεφαλής της ιρανικής αντιπροσωπείας Μοχαμάντ Μπαγκέρ Καλιμπάφ υπογράμμισε ότι οι ΗΠΑ δεν κατάφεραν να κερδίσουν την εμπιστοσύνη της Τεχεράνης. Πρόκειται για μια διατύπωση που, πολιτικά, δεν κλείνει τον δρόμο, αλλά τον αφήνει μισάνοιχτο.

Στο μεταξύ, καθοριστικό ρόλο επιχειρεί να διαδραματίσει το Πακιστάν, το οποίο δεν αντιμετωπίζει την αποτυχία ως τέλος, αλλά ως αφετηρία νέας προσπάθειας. Ο πρωθυπουργός του Πακιστάν Σαχμπάζ Σαρίφ δήλωσε ότι οι προσπάθειες συνεχίζονται σε όλα τα επίπεδα, ενώ πληροφορίες από διεθνή μέσα αναφέρουν ότι το Ισλαμαμπάντ πρότεινε ήδη τη φιλοξενία δεύτερου γύρου, λαμβάνοντας θετική ανταπόκριση, τουλάχιστον σε επίπεδο αρχής, από την ιρανική πλευρά. Παράλληλα, χώρες όπως η Αίγυπτος και η Τουρκία εμφανίζονται να συμμετέχουν σε παρασκηνιακές προσπάθειες γεφύρωσης των διαφορών, επιχειρώντας να αποτρέψουν το οριστικό πάγωμα της διαδικασίας.

• Το βασικό συμπέρασμα από τις τελευταίες εξελίξεις είναι ότι η αποτυχία της πρώτης φάσης δεν οδήγησε σε κατάρρευση των συνομιλιών, αλλά σε αλλαγή του τρόπου διαχείρισής τους. Οι διαπραγματεύσεις μετακινούνται πλέον σε ένα επίπεδο όπου η πολιτική βούληση για συνέχιση συνυπάρχει με βαθιές, ουσιαστικές και μέχρι στιγμής αμετάβλητες διαφωνίες.

Σε ό,τι αφορά την ουσία των διαφορών, οι αποστάσεις παραμένουν μεγάλες. Η αμερικανική πλευρά επιμένει στην ανάγκη περιορισμού ή και πλήρους κατάργησης της δυνατότητας εμπλουτισμού ουρανίου από το Ιράν, καθώς και στην απομάκρυνση των ήδη εμπλουτισμένων αποθεμάτων. Από την άλλη πλευρά, στην Τεχεράνη θεωρούνται απαράδεκτες απαιτήσεις που περιλαμβάνουν μακροχρόνιους περιορισμούς, συμμετοχή σε ελέγχους στρατηγικών διαύλων όπως το Στενό του Ορμούζ και ευρύτερες παρεμβάσεις που, κατά την ιρανική ανάγνωση, θίγουν την εθνική κυριαρχία.

• Ενδεικτικό της ευαισθησίας του φακέλου ήταν και το περιστατικό με τον Ιρανό βουλευτή Μαχμούντ Ναμποβιάν, ο οποίος δημοσιοποίησε —και λίγο αργότερα διέγραψε— αναφορά σε τρεις βασικές αμερικανικές απαιτήσεις: έλεγχο των οφελών από το Ορμούζ, απομάκρυνση εμπλουτισμένου ουρανίου υψηλής καθαρότητας και αναστολή του δικαιώματος εμπλουτισμού για 20 χρόνια. Το επεισόδιο αυτό, πέρα από τη σημειολογία του, ανέδειξε πόσο ευαίσθητο και πολιτικά εκρηκτικό παραμένει το περιεχόμενο των συνομιλιών.

Παρά τις σοβαρές διαφωνίες, η προοπτική νέου γύρου παραμένει υπαρκτή. Πηγές αναφέρουν ότι έχουν μείνει «ανοιχτές» συγκεκριμένες ημερομηνίες, χωρίς όμως να υπάρχει οριστική συμφωνία. Ως προς τον τόπο διεξαγωγής, το Ισλαμαμπάντ παραμένει βασικός υποψήφιος τόπος, αν και εναλλακτικά εξετάζεται και η Γενεύη. Το γεγονός ότι εξακολουθούν να συζητούνται ημερομηνίες και τοποθεσίες αποδεικνύει ότι, παρά το αδιέξοδο, κανείς δεν θέλει να εμφανιστεί ως ο παίκτης που τίναξε τη διαδικασία στον αέρα.

Συνολικά, αυτό που προκύπτει είναι μια διαπραγμάτευση σε ενδιάμεση κατάσταση: υπάρχει σαφής πρόθεση συνέχισης, αλλά απουσιάζουν τρία κρίσιμα στοιχεία —οριστική ημερομηνία, συμφωνημένος τόπος και, κυρίως, μια φόρμουλα ικανή να γεφυρώσει τις διαφορές στα βασικά ζητήματα του πυρηνικού προγράμματος, των κυρώσεων και της περιφερειακής ισορροπίας ισχύος.

Η πραγματική εξέλιξη, επομένως, δεν είναι ότι οι διαπραγματεύσεις απέτυχαν, αλλά ότι εισέρχονται σε μια πιο σύνθετη και πιο απαιτητική φάση, όπου η διπλωματία της συνέχισης αντικαθιστά τη λογική της άμεσης συμφωνίας. Και αυτό, από μόνο του, ίσως είναι το πιο ουσιαστικό στοιχείο της παρούσας συγκυρίας.