Γρ. Στεργιούλης/Γεωπολιτική με επίκεντρο τους υδρογονάνθρακες: Να αξιοποιήσει η Ελλάδα τους δικούς της ενεργειακούς πόρους!

Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη: Το φάντασμα της ενεργειακής ανεπάρκειας… Έχοντας δεδομένο το εμπάργκο στα ενεργειακά προϊόντα της Ρωσίας και με νέο δεδομένο τις επιπτώσεις από την επίθεση στο Ιράν, πλέον η συζήτηση για την ενέργεια στην χώρα μας  χρειάζεται να επανατοποθετηθεί:

Toυ Γρηγόρη Στεργιούλη*

Στον δημόσιο διάλογο κυριαρχούσε έως χθες η συζήτηση για την ηλεκτρική ενέργεια και τις ανανεώσιμες πηγές. Η πραγματική εικόνα όμως είναι πιο σύνθετη. Σε όλες τις χώρες (και στην Ελλάδα) η ηλεκτρική ενέργεια αποτελεί μόνο ένα μέρος της συνολικής κατανάλωσης ενέργειας (περίπου 30%). Το μεγαλύτερο ποσοστό εξακολουθεί να αφορά καύσιμα για μεταφορές, θέρμανση και βιομηχανική χρήση (περίπου 70%).

Η χώρα μας διαθέτει περίπου 6,7 εκατομμύρια οχήματα με μέσο όρο ηλικίας άνω των 17 ετών. Η κατανάλωση πετρελαιοειδών κυμαίνεται ετησίως γύρω στους 7 εκατομμύρια τόνους. Ταυτόχρονα αυξάνεται συνεχώς η ζήτηση για αεροπορικά και ναυτιλιακά καύσιμα. Επομένως η ενεργειακή μετάβαση, δεν μπορεί να γίνει από τη μια στιγμή στην άλλη. Τα ορυκτά καύσιμα είναι ρεαλιστικά αποδεκτό ότι θα συνεχίσουν να αποτελούν για αρκετές δεκαετίες σημαντικό τμήμα του ενεργειακού μίγματος.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, μελέτες μεγάλων ενεργειακών οργανισμών και εταιρειών καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η παγκόσμια κατανάλωση πετρελαίου θα συνεχίσει να αυξάνεται μέχρι περίπου το 2035. Στη συνέχεια θα σταθεροποιηθεί και σταδιακά θα μειωθεί. Οι ανάγκες της βιομηχανίας, των πετροχημικών προϊόντων, των αεροπορικών και θαλάσσιων μεταφορών καθιστούν δύσκολη μια γρήγορη απεξάρτηση από τους υδρογονάνθρακες.

Σε αυτό το μεταβατικό ενεργειακό περιβάλλον το φυσικό αέριο θεωρείται από πολλούς το βασικό «καύσιμο γέφυρα». Οι τεχνολογίες υδρογόνου βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο και παραμένουν ακριβές, ενώ οι μικροί πυρηνικοί αντιδραστήρες δεν έχουν ακόμη αναπτυχθεί σε βιομηχανική κλίμακα. Το φυσικό αέριο, παρά τις αντιρρήσεις που διατυπώνονται από ορισμένες πλευρές, εξακολουθεί να θεωρείται ένα καύσιμο με χαμηλότερο αποτύπωμα άνθρακα σε σχέση με το πετρέλαιο και τον λιγνίτη και επομένως λειτουργεί ως μεταβατική λύση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια και η συζήτηση για τον γεωπολιτικό ρόλο της Ελλάδας στην ενεργειακή αρχιτεκτονική της περιοχής. Η χώρα διαθέτει πλέον ένα σύνολο ενεργειακών υποδομών που πριν από δύο δεκαετίες δεν υπήρχαν. Ο αγωγός TAP μεταφέρει φυσικό αέριο από την Κασπία προς την Ευρώπη, ο αγωγός IGB συνδέει την Ελλάδα με τη Βουλγαρία, ενώ το ελληνικό σύστημα είναι συνδεδεμένο και με το τουρκικό δίκτυο φυσικού αερίου.

Παράλληλα λειτουργεί ο τερματικός σταθμός υγροποιημένου φυσικού αερίου στη Ρεβυθούσα και πρόσφατα προστέθηκε ο πλωτός σταθμός LNG στην Αλεξανδρούπολη, ο οποίος ενισχύει τη δυνατότητα εισαγωγής και επαναεριοποίησης φυσικού αερίου για την τροφοδοσία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.

Οι υποδομές αυτές δημιούργησαν την εικόνα ότι η Ελλάδα μετατρέπεται σε σημαντικό «ενεργειακό κόμβο» για την περιοχή. Ωστόσο, η έννοια του ενεργειακού κόμβου συχνά χρησιμοποιείται με τρόπο περισσότερο πολιτικό παρά οικονομικό ή γεωπολιτικό. Στην πραγματικότητα, η γεωπολιτική ισχύς στον τομέα της ενέργειας ανήκει κυρίως στις χώρες που διαθέτουν τους παραγωγικούς πόρους και λιγότερο στις χώρες που φιλοξενούν αγωγούς μεταφοράς.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο λεγόμενος «κάθετος διάδρομος» φυσικού αερίου (Vertical Gas Corridor). Πρόκειται για ένα σχέδιο που προβλέπει τη μεταφορά φυσικού αερίου από την Ελλάδα την Βουλγαρία,  την Ρουμανία, την Ουγγαρία και την Κεντρική Ευρώπη. Ο στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας εναλλακτικός ενεργειακός άξονας για την περιοχή μετά τη δραστική μείωση των ρωσικών προμηθειών φυσικού αερίου.

Η υλοποίηση αυτού του σχεδίου όμως δεν είναι απλή. Απαιτούνται σημαντικές επενδύσεις σε νέους συμπιεστές, διακλαδώσεις αγωγών και υποδομές αποθήκευσης. Το κόστος αυτών των έργων είναι υψηλό και η οικονομική απόδοση δεν είναι πάντα σαφής. Τα τέλη διέλευσης των αγωγών είναι συνήθως σχετικά περιορισμένα και δύσκολα μπορούν από μόνα τους να δικαιολογήσουν μεγάλες επενδύσεις.

Για τον λόγο αυτό πολλές από αυτές τις επενδύσεις προωθούνται μέσω σχημάτων συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα ή με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Η στρατηγική σημασία τους σχετίζεται κυρίως με την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης και λιγότερο με τα άμεσα οικονομικά οφέλη για τις χώρες διέλευσης.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και ο πυρήνας της γεωπολιτικής συζήτησης. Η Ελλάδα πράγματι βελτιώνει τη θέση της στο ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα μέσω αυτών των υποδομών. Ωστόσο, η πραγματική γεωπολιτική ισχύς στον τομέα της ενέργειας εξακολουθεί να βρίσκεται στις χώρες που παράγουν υδρογονάνθρακες…

Στην Ανατολική Μεσόγειο αυτό είναι ήδη ορατό. Η ανακάλυψη μεγάλων κοιτασμάτων φυσικού αερίου τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια σε Ισραήλ, Αίγυπτο και Κύπρο έχει μεταβάλει σημαντικά τον ενεργειακό χάρτη της περιοχής. Τα κοιτάσματα Λεβιάθαν και Ταμάρ στο Ισραήλ, το γιγαντιαίο κοίτασμα Ζορ στην Αίγυπτο και τα κυπριακά πεδία φυσικού αερίου έχουν δημιουργήσει μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα.

Η περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου εξελίσσεται σταδιακά σε έναν νέο ενεργειακό χώρο με σημαντικές δυνατότητες εξαγωγών προς την Ευρώπη. Η Ελλάδα, λόγω γεωγραφικής θέσης, μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε αυτή τη νέα ενεργειακή γεωγραφία. Όμως ο ρόλος αυτός θα είναι περιορισμένος εάν η χώρα παραμείνει αποκλειστικά χώρα μεταφοράς ενέργειας.

Η πραγματική γεωπολιτική αναβάθμιση της Ελλάδας θα μπορούσε να προκύψει μόνο εάν η χώρα καταφέρει να αξιοποιήσει και δικούς της ενεργειακούς πόρους. Οι έρευνες υδρογονανθράκων που ξεκίνησαν τα προηγούμενα χρόνια σε θαλάσσιες περιοχές δυτικά και νοτιοδυτικά της Κρήτης, καθώς και στο Ιόνιο, έχουν ακριβώς αυτή τη σημασία.

Οι συμφωνίες που υπογράφηκαν το 2018 με μεγάλες διεθνείς εταιρείες, όπως η ExxonMobil, η Total και άλλοι ενεργειακοί όμιλοι δημιούργησαν τότε μεγάλες προσδοκίες. Παρ’ όλα αυτά, η πρόοδος των ερευνών υπήρξε αργή και συχνά συνοδεύτηκε από πολιτικές επιφυλάξεις ή καθυστερήσεις στη διαδικασία αδειοδότησης.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι οι χώρες που αποκτούν ουσιαστική γεωπολιτική επιρροή στον ενεργειακό τομέα είναι εκείνες που διαθέτουν παραγωγή υδρογονανθράκων. Η Νορβηγία στην Ευρώπη, το Κατάρ στη Μέση Ανατολή ή ακόμη και το Ισραήλ στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Αντίθετα, οι χώρες που περιορίζονται μόνο στον ρόλο του διαμετακομιστικού κόμβου απολαμβάνουν μικρότερα γεωπολιτικά οφέλη. Οι αγωγοί μπορούν να αλλάξουν διαδρομή, οι αγορές μπορούν να μεταβληθούν και οι τεχνολογίες μπορούν να εξελιχθούν.

Για την Ελλάδα επομένως το πραγματικό στρατηγικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσοι αγωγοί θα περνούν από το έδαφός της, αλλά εάν θα μπορέσει να συμμετάσχει ενεργά στην παραγωγή ενέργειας της Ανατολικής Μεσογείου.

Η γεωπολιτική της ενέργειας δεν καθορίζεται τελικά από τους σωλήνες που μεταφέρουν το φυσικό αέριο αλλά από το ποιος ελέγχει τα κοιτάσματα από τα οποία αυτό προέρχεται. Και σε αυτή τη συζήτηση η Ελλάδα βρίσκεται ακόμη στην αρχή της διαδρομής.

Τέλος, μια σκέψη-πρόταση: Μήπως πρέπει η Ελλάδα να ακολουθήσει το παράδειγμα άλλων χωρών (Ουγγαρία, Σλοβακία κλπ) και να ζητήσει εξαίρεση από το εμπάργκο στα ρωσικά ενεργειακά προϊόντα; Μήπως το ίδιο πρέπει να κάνει ολόκληρη η Ευρωπαϊκή Ένωση;

*Πρώην Διευθύνων Σύμβουλος Ελληνικών Πετρελαίων