Πώς να καταλάβετε αν κάποιος λέει ψέματα… και μην περιμένετε να μεγαλώσει η μύτη του

Ευτυχώς, τα παντελόνια των ψευτών δεν παίρνουν πραγματικά φωτιά. Αν συνέβαινε αυτό, ένα μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού θα ήταν διαρκώς στις φλόγες. «Οι άνθρωποι λένε ψέματα τις περισσότερες μέρες», δηλώνει ο Kevin Colwell, καθηγητής ψυχολογίας στο Southern Connecticut State University, που ερευνά την εξαπάτηση. Τα περισσότερα ψέματα είναι μικρά και αθώα – τα λεγόμενα “λευκά” ψέματα που δεν βλάπτουν κανέναν. (Δεν σας άρεσε στ’ αλήθεια το νέο κούρεμα της θείας Μίλντρεντ; Δεν θα πάθει τίποτα αν πιστέψει το αντίθετο.)

«Το ψέμα είναι μια πολύ σημαντική κοινωνική δεξιότητα», επισημαίνει ο Colwell. «Λιπαίνει τους τροχούς της κοινωνίας και βοηθά τις σχέσεις μας να λειτουργούν καλύτερα». Ωστόσο, τα πιο επιζήμια ψέματα —δηλαδή οι σκόπιμες παραποιήσεις ουσιωδών γεγονότων— έχουν το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Το να πέφτει κανείς θύμα ψεύδους μπορεί να επηρεάσει σοβαρά την ψυχική του υγεία και να επιφέρει καταστροφικές συνέπειες στις σχέσεις του, σημειώνει ο Colwell.

Πώς να εντοπίσετε το ψέμα σε μια συζήτηση

Πολλοί από εμάς προσπαθούμε να ξεχωρίσουμε την αλήθεια από το ψέμα, παίζοντας τον ντετέκτιβ. Αλλά πώς μπορούμε πραγματικά να διακρίνουμε το ψεύδος; Το κλειδί είναι να προσεγγίσουμε τη συζήτηση χωρίς προκαταλήψεις, τονίζει ο Colwell, που έχει εκπαιδεύσει στελέχη της αστυνομίας και ερευνητές σε οργανισμούς όπως το National Counterterrorism Center. «Δεν πρέπει να υποθέτετε εξαρχής ότι σας λένε ψέματα, γιατί τότε θα αλλάξει ο τρόπος που αλληλεπιδρούν μαζί σας», εξηγεί. «Να είστε φιλικοί και να δημιουργείτε ένα κλίμα άνεσης στη συζήτηση». Δεν θα μπορείτε πάντα να είστε σίγουροι, αλλά υπάρχουν ενδείξεις που αξίζει να προσέξετε.

Θα εμφανιστούν φυσικά σημάδια. Για να καταλάβετε αν κάποιος λέει ψέματα, πρέπει πρώτα να γνωρίζετε πώς συμπεριφέρεται συνήθως, εξηγεί ο Jim Clemente, πρώην εισαγγελέας της Νέας Υόρκης και συνταξιούχος ειδικός πράκτορας του FBI. Όσο περισσότερο χρόνο περνάτε με κάποιον, τόσο καλύτερα αναγνωρίζετε αλλαγές στη συμπεριφορά ή στην επικοινωνία του.

Για παράδειγμα, κάποιοι δυσκολεύονται πάντα στην οπτική επαφή· για άλλους όμως αυτό αποτελεί ένδειξη ότι κάτι δεν πάει καλά. Μόλις γνωρίζετε τη “βάση” τους, προσέξτε φυσιολογικές αλλαγές από το στρες: μπορεί να αρχίσουν να ιδρώνουν ή ο παλμός τους να φαίνεται έντονα στον λαιμό. Όταν αυξάνεται η καρδιακή συχνότητα και η πίεσή τους, μειώνεται η σιελόρροια — ίσως τους δείτε να καταπίνουν συχνά ή να γλείφουν τα χείλη τους. Κάποιοι αρχίζουν να κινούνται νευρικά: μετακινούν τον κορμό τους, απομακρύνουν την καρέκλα ή επιχειρούν να φύγουν. Συνηθισμένες κινήσεις είναι το τρίψιμο ή το στρίψιμο των χεριών, το τράβηγμα των μαλλιών ή το καθάρισμα του λαιμού — όλα αυτά είναι μηχανισμοί εκτόνωσης της έντασης.

Γλωσσικές ενδείξεις του ψεύδους

Επαναλαμβάνουν συνεχώς την ίδια ιστορία. Αν ρωτήσετε τον σύντροφό σας τι έκανε το βράδυ της Τετάρτης και μετά πείτε “Φαίνεται ενδιαφέρον — πες μου περισσότερα”, οι ειλικρινείς άνθρωποι αφηγούνται με φυσικό τρόπο και προσθέτουν νέες λεπτομέρειες κάθε φορά. Οι ψεύτες, αντίθετα, επαναλαμβάνουν σχεδόν κατά λέξη όσα είπαν ήδη — αποφεύγοντας έτσι αντιφάσεις ή πληροφορίες που θα μπορούσαν να τους προδώσουν. Αν ακούτε συνεχώς τα ίδια, συνεχίστε με συγκεκριμένες ερωτήσεις· σύντομα πιθανότατα θα φανερωθεί το ψέμα.

Διηγούνται τα γεγονότα με αυστηρή χρονική σειρά. Οι ψεύτες συνήθως αφηγούνται τις ιστορίες τους χρονολογικά — από την αρχή ως το τέλος — σαν σενάριο που έχουν αποστηθίσει. Αντίθετα, οι ειλικρινείς άνθρωποι ξεκινούν από τα σημαντικότερα σημεία και μετά θυμούνται τα υπόλοιπα.

Μιλούν με μεγαλύτερη ευφράδεια. Παραδόξως, όταν κάποιος λέει ψέματα συχνά χρησιμοποιεί πιο σύνθετο λεξιλόγιο απ’ ό,τι συνήθως — προσπαθεί έτσι να “διαχειριστεί τις εντυπώσεις”. Αν εκπλαγείτε από την ξαφνική γλωσσική δεινότητα ενός φίλου σας; Ίσως εκείνη τη στιγμή σας εξαπατά.

Αλλάζουν ή παραλείπουν αντωνυμίες. Όταν μια γυναίκα ρωτάει τον σύζυγό της για τη μέρα του κι εκείνος απαντά “Πήγα στο πάρκο. Έφαγα μεσημεριανό”, προσέξτε ότι παραλείπει το “εγώ” πριν από το “έφαγα”. Μπορεί έτσι να αποκρύπτει ότι έφαγε με κάποιον άλλον (“εμείς”). Παρόμοια παραδείγματα παρατηρούνται σε ανακριτικές καταθέσεις.

Οι προτάσεις γεμίζουν με επιφυλάξεις. Κάποιοι λένε έμμεσα ψέματα: παραλείπουν κρίσιμες λεπτομέρειες ή προσποιούνται αμνησία. Συχνά απαντούν σε ερωτήσεις με άλλες ερωτήσεις (“Γιατί πιστεύεις ότι έχω σχέση με τον Γιώργο;”). Ή χρησιμοποιούν φράσεις όπως “νομίζω”, “μάλλον”, “κάπως”, “ίσως ήμουν”, “άρχισα να…”. Αν κάποιος πει “Άρχισα να οδηγώ στη δουλειά και όταν έφτασα…”, πιθανόν έχει αποσιωπήσει τι έγινε στο μεταξύ.

Φωνή, βλέμμα και συμπεριφορά: Τα μη λεκτικά στοιχεία

Η φωνή τους αλλάζει. Προσέξτε μη γλωσσικά στοιχεία όπως τόνο, ένταση, ρυθμό και ύψος φωνής. Οι ειλικρινείς άνθρωποι μιλούν σταθερά· οι ψεύτες παρουσιάζουν διακυμάνσεις στον τόνο ή μιλούν είτε πολύ γρήγορα λόγω νευρικότητας είτε πολύ αργά επειδή σκέφτονται τι θα πουν.

Τα μάτια μπορεί να κρύβουν μυστικά. Υπάρχει η κοινή πεποίθηση ότι οι ψεύτες αποφεύγουν την οπτική επαφή· όμως η έρευνα δείχνει ότι η αποστροφή βλέμματος συμβαίνει συχνά όταν σκεφτόμαστε γενικά και όχι απαραίτητα όταν λέμε ψέματα. Όσοι έχουν έτοιμο ένα ψέμα συνήθως κοιτούν επίμονα στα μάτια για να δουν αν πείθουν τον συνομιλητή τους.

Επιπλέον, όσοι λένε ψέματα συνήθως δεν χαμογελούν με τα μάτια — δεν σχηματίζονται οι χαρακτηριστικές ρυτίδες στις γωνίες των ματιών (“πόδι της χήνας”). Όταν βλέπετε αυτή τη φυσική χαλάρωση στο πρόσωπο κάποιου ενώ μιλάει, πιθανότατα μπορείτε να τον εμπιστευτείτε.

Οι χειρονομίες δεν ταιριάζουν με το περιεχόμενο. Η διάθεση και η γλώσσα του σώματος ενός ανθρώπου που λέει την αλήθεια ταιριάζουν με τα λεγόμενά του. Αν δείτε ασυμφωνία — π.χ., χαμόγελο ή γέλιο ενώ μιλούν για σοβαρό θέμα — αυτό είναι καμπανάκι κινδύνου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Christopher Watts, που χαμογελούσε κατά τη διάρκεια ανάκρισης για τη δολοφονία της εγκύου συζύγου του (την οποία τελικά παραδέχτηκε).

Αν και δεν υπάρχει απόλυτος τρόπος για να εντοπίσετε κάθε ψεύτη, οι παραπάνω ενδείξεις μπορούν να σας βοηθήσουν να διαβάζετε καλύτερα τις προθέσεις των ανθρώπων γύρω σας.

Πηγή: TIME