Κοινωνία: Οι μεγάλες προκλήσεις για το 2026 και οι πέντε θεματικές που “σημάδεψαν” το 2025

To 2025 ήταν μία ακόμη χρονιά που το ρεπορτάζ από τον ευρύτερο κοινωνικό χώρο πήρε φωτιά. Καθώς η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προβλήματα και προκλήσεις ιδιαίτερα σοβαρές, κατά τη διάρκεια του έτους αναδείχθηκαν πτυχές αυτών που απασχόλησαν επί μακρόν τον ηλεκτρονικό και έντυπο τύπο. To Libre προχωρά τη σχετική σταχυολόγηση.

Νίκος Γιαννόπουλος

Παράλληλα σε ότι αφορά το 2026, οι απαντήσεις που πρέπει να δώσει η ελληνική κοινωνία στα πολλά κρίσιμα ερωτήματα που θα τεθούν οφείλουν να είναι πειστικές. Ζητήματα όπως το δημογραφικό, η βία των ανηλίκων, η δημόσια εκπαίδευση και τα προβλήματά της, η διαχείριση της τεχνητής νοημοσύνης στην καθημερινή ζωή και στην εργασία, η προστασία από την υπερέκθεση στα social media (παιδιών και ενηλίκων) μπαίνουν μετ’ επιτάσεως στην ατζέντα εκ των πραγμάτων που αλλάζουν πια με αστραπιαίες ταχύτητες.

Τα ζητήματα αυτά προφανώς έχουν, όπως όλα άλλωστε, πολιτικές απολήξεις που θα κληθεί να διαχειριστεί το πολιτικό προσωπικό της χώρας και ιδιαίτερα το κυβερνητικό. Υπό αυτήν την έννοια οι απαντήσεις θα δοθούν πρωτίστως από τους πολιτικούς ταγούς με ότι αυτό συνεπάγεται.

“Σεισμός” για τα Τέμπη

Η σιδηροδρομική τραγωδία των Τεμπών με τους 57 νεκρούς τον Φεβρουάριο του 2023 εξακολούθησε να συγκλονίζει συθέμελα την Ελλάδα και κατά το 2025. Ειδικά στις αρχές του έτους, με νέα στοιχεία να έρχονται στο φως της δημοσιότητας όπως το πόρισμα του ΕΔΟΑΣΑΑΜ, το ποτάμι της λαϊκής οργής φούσκωσε τόσο που παρέσυρε σχεδόν τα πάντα στο διάβα του.

Στις 26 Ιανουαρίου, μετά από κάλεσμα του Συλλόγου Θυμάτων Τεμπών, έγινε στην Αθήνα μία πολύ μεγάλη συγκέντρωση διαμαρτυρίας με το δυστύχημα και τις απολήξεις του πια να καταλαμβάνουν την πρώτη θέση στην επικαιρότητα επί σειρά ημερών.

Όμως ότι έγινε στις 28 Φεβρουαρίου δεν μπορεί να συγκριθεί σε καμία περίπτωση με τη συγκέντρωση της 26ης Ιανουαρίου.

Την τελευταία ημέρα του χειμώνα, στο νέο συλλαλητήριο, παρέλυσαν την πάντα. Υπηρεσίες έκλεισαν, μαγαζιά κατέβασαν ρολά, ακόμα και τα ταξί σταμάτησαν έτσι ώστε η Αθήνα να δει τη μεγαλύτερη συγκέντρωση πολιτών τα τελευταία 30 χρόνια τουλάχιστον.

Ένα τσουνάμι ανθρώπων κάθε ηλικίας και κάθε οικονομικής κατάστασης κατέβηκε στο κέντρο της πρωτεύουσας για να απαιτήσει δικαιοσύνη για τα θύματα και οξυγόνο (η φράση θύματος από το video που έφτασε στους δέκτες μας θα μας στοιχειώνει για δεκαετίες). Το ίδιο συνέβη και σε όλη την Ελλάδα. Η 28η Φεβρουαρίου του 2025 είναι πλέον ένα ιστορικό ορόσημο για τη χώρα.

“Ελλάδα φτώχεια, αμφίβολο το αύριο”

Οι παραπάνω στίχοι του Λεξ γράφτηκαν την προηγούμενη δεκαετία, σε μία Ελλάδα που βρισκόταν σε διαφορετικό οικονομικοπολιτικό πλαίσιο. Το γεγονός όμως ότι περιγράφουν με ακρίβεια την κατάσταση του 2025 είναι σίγουρα ενδεικτικό της προβληματικής, παρούσας κατάστασης. Μέσα στο έτος που φεύγει ήταν πολλοί οι συμπολίτες μας που είδαν τα εισοδήματά τους να καθηλώνονται ενώ την ίδια ώρα η ακρίβεια κάλπαζε (σ’ ένα συνεχές κρεσέντο ανόδου από το 2022 και μετά). Κάπως έτσι πολλές οικογένειες και μονοπρόσωπα νοικοκυριά βρέθηκαν out of the box, στις στατιστικές της “βαριάς” φτώχειας. Παράδειγμα: Το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα καλύπτει μόλις το 60% του ορίου φτώχειας.

Εκτός αυτού, οι πολίτες της χώρας παρουσιάζονται άκρως απαισιόδοξοι για την οικονομική τους κατάσταση. Είναι, ας πούμε, ιδιαίτερα ενδεικτικό ότι η Ελλάδα κατέχει την αρνητική πρωτιά στην ΕΕ με 66,8% υποκειμενικής φτώχειας και 1 στους 10 εργαζόμενους σε άμεσο κίνδυνο. Προφανώς τα μέλη των νοικοκυριών αντιλαμβάνονται ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά και ότι δεν μπορούν να συμμετάσχουν και να κερδίσουν από την όποια ανάπτυξη.

Την ίδια ώρα η Τράπεζα της Ελλάδος κατέγραψε μείωση πραγματικών μισθών κατά 1,1% και διαθέσιμου εισοδήματος κατά 3,3% το 2025 (Β’ τρίμηνο), παρόλο που ονομαστικά αυξήθηκαν 3,2% ανά εργαζόμενο. Τον Απρίλιο, δε, αυξήθηκε ο κατώτατος μισθός για να φτάσει στα 880 ευρώ με το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης όμως να “ροκανίζεται” από τον πληθωρισμό και το ράλι ανόδου στις τιμές που αυτός προκαλεί. Με μία λέξη: Αδιέξοδο.

Ο ακήρυχτος πόλεμος στην εργασία

Η συχνότητα με την οποία έφταναν στα δημοσιογραφικά γραφεία ειδήσεις για εργατικά δυστυχήματα στη χώρα ήταν μέσα στο 2025 πολύ μεγάλη. Στο Libre προχωρήσαμε σε τρία τουλάχιστον ρεπορτάζ καταγράφοντας τα δεδομένα, τους κινδύνους και τις αιτίες ενός ιδιαίτερα σημαντικού προβλήματος. Τα νούμερα είναι το δίχως άλλο και χωρίς καμία υπερβολή σοκαριστικά. Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου οι νεκροί είχαν φτάσει τους 190, θλιβερό ρεκόρ όλων των εποχών στην Ελλάδα. Μέσα στο Δεκέμβριο το αίμα έρεε ακόμα με δύο τουλάχιστον θανατηφόρα περιστατικά σε μεγάλα εργοτάξια αλλά και στην επισκευαστική βάση της ΣΤΑΣΥ στον Πειραιά (της οποίας την επικινδυνότητα είχαν αναδείξει οι εργαζόμενοι πολύ πριν το περιστατικό).

Η ραγδαία αύξηση των περιστατικών και των νεκρών από αυτά αποδίδεται σε σειρά αιτιών οι οποίες πρέπει να προβληματίσουν αυτούς που παίρνουν τις αποφάσεις. Ο ΣΕΠΕ, από τη στιγμή που μετατράπηκε σε μία τύπου ανεξάρτητη αρχή, δεν δείχνει να λειτουργεί αποτελεσματικά. Αντιθέτως, υπάρχουν καταγγελίες ότι υπολειτουργεί. Εκτός αυτού, μέσα σ’ αυτό τον εργασιακό ζόφο, καθιερώθηκε και το… 13ώρο.

Η ΟΣΕΤΕΕ της ΓΣΕΕ έχει καταγγείλει (όχι μόνο μία φορά) το Υπουργείο Εργασίας ότι υποκαταγράφει το φαινόμενο και δεν αναδεικνύει τις πραγματικές διαστάσεις του. Παράλληλα η “μαύρη” εργασία δεν υποχωρεί, ηλικιωμένοι εργαζόμενοι (κοντά ή και πάνω από τα 60) εργάζονται κάτω από δύσκολες συνθήκες (συμπεριλαμβανομένων και των καιρικών) ενώ τα περιστατικά ασθενειών που οφείλονται στην εργασία αυξάνονται.

Η κυβέρνηση αναγκάστηκε να νομοθετήσει σχετικά, αλλά τα συνδικάτα πιστεύουν ότι τα μέτρα έχουν περίπου την επιρροή του ντεπόν σε μία σοβαρή ασθένεια. Ένα μόνο χαρακτηριστικό παράδειγμα: Στα εργοτάξια με υψηλά ποσοστά δυστυχημάτων στην Ελλάδα, όπως αυτά των κατασκευών, λείπουν συστηματικά συγκεκριμένα μετρήσιμα μέτρα ασφαλείας, βάσει των εκθέσεων του ΣΕΠΕ αλλά και της ΟΣΕΤΕΕ. Απουσιάζει, ας πούμε, ένα υποχρεωτικό Σχέδιο Ασφάλειας Υγείας (ΣΑΥ) αλλά και ο Φάκελος Ασφάλειας Υγείας (ΦΑΥ), με γνωστοποίηση στην Επιθεώρηση Εργασίας. Μία σωστή εκτίμηση πέντε δεικτών επικινδυνότητας (πτώσεις, ηλεκτροπληξία, μηχανήματα) θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα τη  μείωση ατυχημάτων κατά 20% ετησίως.

Η βία των ανηλίκων ως ανοιχτή πληγή της κοινωνίας

• Τι έχει συμβεί στα μυαλά και στις ψυχές 14χρονων και 15χρονων παιδιών τα οποία συμμετείχαν στα αναρίθμητα περιστατικά βίας μεταξύ ανηλίκων μέσα στο 2025;
• Που οφείλεται αυτό το φαινόμενο που βρίσκεται σε πλήρη έξαρση τους πολλούς τελευταίους μήνες;

Τα στοιχεία, όπως και να έχει, είναι ενδεικτικά της σοβαρότητας της κατάστασης. Οι συλλήψεις ανηλίκων από την ΕΛΑΣ ήταν περισσότερες από 3000 μέχρι το Σεπτέμβριο και κατά 40% αυξημένες σε σχέση με το ίδιο διάστημα του 2024. Η κατηγορία είχε να κάνει συνήθως με σωματικές βλάβες κατά τη διάρκεια συμπλοκών, δεν έλειπε όμως και αυτή της διακίνησης ναρκωτικών. Το φαινόμενο, την ίδια ώρα, έλαβε ανησυχητικές διαστάσεις ακόμα και μέσα στα σχολεία. Το τελευταίο γεγονός σε σχολική μονάδα στην Κυψέλη όπου 16χρονη φέρεται να μαχαίρωσε άλλη μαθήτρια προκάλεσε αναστάτωση αλλά δεν έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία, αν θέλουμε να είμαστε απολύτως ειλικρινείς.

Στον αέρα πλανάται ένα ερώτημα: Τι συμβαίνει; Δεν είναι μία η αιτία. Ο συνδυασμός τους όμως μπορεί να αποδειχθεί καταστροφικός. Η κοινωνική αποσύνθεση, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα, παίζει το ρόλο της. Πιο “ειδικές” αιτίες όπως η υπερέκθεση των ανηλίκων στα social media στα οποία τα παιδιά εθίζονται σε “μοντέλα'” βίαιων συμπεριφορών, είναι σίγουρα παρούσες. Οι συνέπειες του σχεδόν δίχρονου εγκλεισμού λόγω της πανδημίας τα προηγούμενα χρόνια δεν μπορούν να αγνοηθούν. Τέλος, η φτώχεια επίσης που αποσαρθρώνει την κοινωνική συνοχή, όχι μόνο στα λαϊκά προάστεια των πόλεων αλλά σε πολύ πιο εκτεταμένες γεωγραφικές ζώνες της χώρας.

Οπως και να έχει, τα παιδιά εκπέμπουν σήμα SOS, οι ενήλικες δεν μπορούμε να προσποιούμαστε ότι δεν το ακούμε.

Δημογραφικό: Διαχρονική βόμβα στα θεμέλια της χώρας

Τον Σεπτέμβριο της χρονιάς που κλείνει πληροφορούμασταν, ενεοί, την είδηση ότι έκλεισαν ανά την Ελλάδα περισσότερα από 750 σχολεία! Γιατί; Διότι δεν είχαν μαθητές και μαθήτριες να φιλοξενήσουν (ή, τέλος πάντων, είχαν πολύ λίγους και λίγες). Τι άλλο να γράψει κανείς για να περιγράψει τον ανοιχτό κίνδυνο που αντιμετωπίζει η χώρα από την κατάρρευση του πληθυσμού της;

Πρόκειται για πρόβλημα υπαρξιακού τύπου που προσώρας δεν έχει πάρει στην ατζέντα των κομμάτων τη θέση που του αρμόζει. Ακόμα και οι Financial Times περιγράφουν σε ρεπορτάζ τους την κατάσταση ως οξεία και επείγουσα, περισσότερο από ότι στις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης που αντιμετωπίζουν παρόμοιας υφής πρόβλημα. Για το άμεσο μέλλον οι προβλέψεις είναι “μαύρες”.

Προβλέπεται συρρίκνωση πληθυσμού και εργατικό κενό 515.000 ανθρώπων έως το 2050, κενό που δεν είναι δυνατόν να αναπληρωθεί, ακόμα και αν οι γυναίκες της χώρας φτάσουν σ’ ένα “τρελό” αριθμό γεννήσεων, ενδεχόμενο που έτσι και αλλιώς δεν έχει πολλές πιθανότητες εκπλήρωσης.

Άρα τι κάνουμε; Η σχετική κουβέντα για απορρόφηση μεταναστών που εκτός από τα εργατικά κενά, θα καλύψουν και τα πληθυσμιακά, ιδίως στην ελληνική περιφέρεια, έχει ήδη ανοίξει και αναμένεται να ενταθεί τα επόμενα χρόνια. Μαγικές λύσεις έτσι και αλλιώς σε τόσο δισεπίλυτα προβλήματα όπως και αυτό σίγουρα δεν υπάρχουν.