Γροιλανδία:Όσα γνωρίζουμε για τη συμφωνία ΗΠΑ-Δανίας-Συμπεράσματα και σύγκριση με το 1951-Τι ισχύει σε περίπτωση ανεξαρτησίας

Η Γροιλανδία παραμένει υπό δανική κυριαρχία, αλλά η αμερικανική στρατηγική παρουσία στο νησί αποκτά πολύ πιο μόνιμο χαρακτήρα. Παράλληλα περιορίζεται ο χώρος για τη στρατιωτική και οικονομική διείσδυση της Ρωσίας και της Κίνας στην Αρκτική. Αυτά είναι τα βασικά συμπεράσματα από όσα έχουν δει το φως της δημοσιότητας για τη συμφωνία ΗΠΑ-Δανίας για το νησί της Αρκτικής. Το ακριβές περιεχόμενο του συμφώνου παραμένει, άγνωστο. Οι κυβερνήσεις της Δανίας και της Γροιλανδίας ανακοίνωσαν ότι η συμφωνία αναμένεται να υπογραφεί την επόμενη εβδομάδα, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη, και στη συνέχεια θα πρέπει να περάσει από τις προβλεπόμενες κοινοβουλευτικές διαδικασίες.

Αυτό σημαίνει ότι η μέχρι τώρα εικόνα βασίζεται στις δηλώσεις του Τραμπ, του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, στις επίσημες τοποθετήσεις Κοπεγχάγης και Νουούκ και, κυρίως, σε πληροφορίες που έχουν μεταδώσει αμερικανικά και διεθνή μέσα από πηγές με γνώση των διαπραγματεύσεων.

Μόνιμη αμερικανική στρατιωτική πρόσβαση

Ο πυρήνας της συμφωνίας φαίνεται να είναι η δημιουργία ενός μόνιμου πλαισίου αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στη Γροιλανδία.

Σύμφωνα με Αμερικανό αξιωματούχο που επικαλείται το Reuters, η συμφωνία παρέχει στις ΗΠΑ μόνιμα δικαιώματα πρόσβασης, στάθμευσης στρατιωτικών δυνάμεων και υπερπτήσεων. Το σημαντικότερο είναι ότι αυτά τα δικαιώματα δεν θα εξαρτώνται από τη μελλοντική πολιτική σχέση της Γροιλανδίας με τη Δανία.

Ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι οι ΗΠΑ θα αρχίσουν άμεσα να σχεδιάζουν μια «μεγάλη στρατιωτική παρουσία» στη Γροιλανδία. Δεν έχει γίνει όμως γνωστό πόσοι επιπλέον Αμερικανοί στρατιωτικοί θα αναπτυχθούν ούτε ποιες ακριβώς νέες εγκαταστάσεις θα δημιουργηθούν. Το Reuters επισημαίνει ότι ακόμη και το ενδεχόμενο κατασκευής νέων βάσεων δεν έχει αποσαφηνιστεί.

Επομένως, είναι σημαντικό να μην ταυτιστεί η ανακοίνωση με ένα ήδη συγκεκριμένο σχέδιο ανάπτυξης βάσεων. Το δικαίωμα για ενισχυμένη στρατιωτική παρουσία φαίνεται να έχει συμφωνηθεί· το ακριβές μέγεθος και η γεωγραφική ανάπτυξή της όχι.

Το κρίσιμο σημείο: τι αλλάζει σε σχέση με το 1951

Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερο βάρος επειδή οι ΗΠΑ δεν ξεκινούν από μηδενική βάση.

Η αμερικανική στρατιωτική παρουσία στη Γροιλανδία στηρίζεται στη Συμφωνία Άμυνας του 1951, η οποία καταχωρίστηκε και στον ΟΗΕ και αφορά την άμυνα της Γροιλανδίας στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.

Η συμφωνία του 1951 έδωσε στην Ουάσινγκτον εκτεταμένα δικαιώματα για στρατιωτικές εγκαταστάσεις και πρόσβαση. Το 2004, μάλιστα, η συμφωνία τροποποιήθηκε με τη συμμετοχή της τότε κυβέρνησης αυτονομίας της Γροιλανδίας, δημιουργώντας ένα πιο τριμερές πλαίσιο γύρω από την αμερικανική στρατιωτική παρουσία.

Σήμερα η σημαντικότερη αμερικανική εγκατάσταση είναι η Pituffik Space Base, στο βορειοδυτικό τμήμα της Γροιλανδίας. Η βάση αποτελεί σημαντικό κόμβο για διαστημική επιτήρηση, προειδοποίηση για πυραυλικές επιθέσεις και επιχειρήσεις στον Αρκτικό χώρο.

Το νέο στοιχείο, συνεπώς, δεν είναι απλώς η παρουσία των ΗΠΑ στη Γροιλανδία. Είναι η προσπάθεια να μετατραπεί αυτή η παρουσία σε μακροχρόνια και πολιτικά ανθεκτική στρατηγική δέσμευση, ανεξάρτητα από τις μελλοντικές εξελίξεις.

Η Ρωσία και η Κίνα βγαίνουν εκτός

Το δεύτερο μεγάλο σκέλος αφορά τον αποκλεισμό ανταγωνιστικών δυνάμεων.

Αμερικανός αξιωματούχος δήλωσε ότι η συμφωνία προβλέπει πως χώρες εκτός ΝΑΤΟ δεν θα μπορούν να δημιουργήσουν στρατιωτικές βάσεις στη Γροιλανδία. Η διάταξη αφορά πρωτίστως τη Ρωσία και την Κίνα, οι οποίες αντιμετωπίζονται από την Ουάσινγκτον ως οι βασικοί στρατηγικοί ανταγωνιστές στον Αρκτικό χώρο.

Ο Μάρκο Ρούμπιο περιέγραψε τη συμφωνία ως τρόπο ώστε η Γροιλανδία να παραμείνει μόνιμα ενταγμένη στη στρατηγική αμυντική περιοχή της Βόρειας Αμερικής, αποκλείοντας την παρουσία ανταγωνιστικών δυνάμεων στο νησί και στην ευρύτερη περιοχή.

Η σημασία αυτής της πρόβλεψης είναι μεγαλύτερη από μια απλή απαγόρευση στρατιωτικών βάσεων. Η Γροιλανδία βρίσκεται σε κομβική θέση ανάμεσα στη Βόρεια Αμερική, τον Βόρειο Ατλαντικό και την Ευρώπη, ενώ η τήξη των πάγων αυξάνει σταδιακά τη στρατηγική και οικονομική σημασία της Αρκτικής.

Το οικονομικό «τείχος» απέναντι στην Κίνα

Εξίσου σημαντική είναι η οικονομική διάσταση.

Ο Τραμπ δήλωσε ότι οι αντίπαλοι των ΗΠΑ δεν θα μπορούν να πραγματοποιούν «ευαίσθητες επενδύσεις» στη Γροιλανδία χωρίς αμερικανική έγκριση. Όμως εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, καθώς η αμερικανική ανακοίνωση και οι πληροφορίες από τις διαπραγματεύσεις δεν ταυτίζονται πλήρως.

Σύμφωνα με τη Washington Post, η συμφωνία φαίνεται να προβλέπει ότι σε ορισμένους ευαίσθητους τομείς θα μπορούν να επενδύουν μόνο χώρες του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι ίδιες πηγές αναφέρουν, ωστόσο, ότι δεν φαίνεται να έχει δοθεί στις ΗΠΑ ένα γενικό δικαίωμα βέτο πάνω σε όλες τις επενδυτικές αποφάσεις της Γροιλανδίας.

Αυτή η διαφορά είναι κρίσιμη.

Άλλο ένα σύστημα ελέγχου στρατηγικών επενδύσεων, το οποίο αποκλείει Κίνα, Ρωσία και άλλες μη νατοϊκές δυνάμεις από συγκεκριμένους τομείς, και άλλο ένα αμερικανικό γενικό δικαίωμα βέτο στην οικονομική πολιτική της Γροιλανδίας.

Μέχρι να δημοσιοποιηθεί το κείμενο, το δεύτερο δεν μπορεί να θεωρηθεί επιβεβαιωμένο.

Η συμφωνία ακολουθεί τη Γροιλανδία ακόμη και στην ανεξαρτησία

Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα και λιγότερο προβεβλημένη πρόβλεψη αφορά το μέλλον της Γροιλανδίας.

Το Reuters μεταδίδει ότι το νέο καθεστώς θα εξακολουθήσει να ισχύει ακόμη και αν η Γροιλανδία αποκτήσει ανεξαρτησία από τη Δανία.

Η διάταξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία, επειδή η ανεξαρτησία αποτελεί εδώ και χρόνια βασικό πολιτικό ζήτημα στη Γροιλανδία.

Με άλλα λόγια, η Ουάσινγκτον φαίνεται να επιδιώκει να αποσυνδέσει τη στρατηγική της πρόσβαση από το ερώτημα «ποιος θα ασκεί κυριαρχία στη Γροιλανδία στο μέλλον».

Εάν το νησί παραμείνει στο Βασίλειο της Δανίας, η αμερικανική στρατιωτική πρόσβαση θα συνεχιστεί. Εάν γίνει ανεξάρτητο κράτος, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες, η συμφωνία θα συνεχίσει επίσης να ισχύει.

Αυτό προσφέρει στις ΗΠΑ έναν μακροπρόθεσμο στρατηγικό σχεδιασμό που υπερβαίνει τις σημερινές συνταγματικές σχέσεις.

Η κυριαρχία παραμένει στη Δανία

Παρά τη ρητορική του Τραμπ περί «μόνιμου ελέγχου» της ασφάλειας, οι μέχρι τώρα διαθέσιμες πληροφορίες δεν δείχνουν μεταβίβαση της κυριαρχίας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η Δανία έχει καταστήσει σαφές ότι το πλαίσιο αναγνωρίζει την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα του Βασιλείου της Δανίας, ενώ παράλληλα αναγνωρίζει το δικαίωμα του λαού της Γροιλανδίας στην αυτοδιάθεση.

Ο πρωθυπουργός της Γροιλανδίας Γενς-Φρέντερικ Νίλσεν δήλωσε επίσης ότι η συμφωνία αναγνωρίζει τα συμφέροντα της Γροιλανδίας και τη θέση της στη διεθνή συνεργασία.

Εδώ βρίσκεται και η βασική πολιτική ισορροπία της συμφωνίας: η Ουάσινγκτον αποκτά πολύ ευρύτερη και πιο μόνιμη στρατηγική πρόσβαση χωρίς να αποκτά τυπικά τη Γροιλανδία.

Από το «θέλω τη Γροιλανδία» στο «ελέγχω την ασφάλειά της»

Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν συγκριθεί με την αφετηρία της δεύτερης προεδρίας Τραμπ.

Για μήνες ο Αμερικανός πρόεδρος επέμενε ότι οι ΗΠΑ θα έπρεπε να αποκτήσουν τον έλεγχο της Γροιλανδίας, αφήνοντας ακόμη και ανοιχτό το ενδεχόμενο χρήσης στρατιωτικής ισχύος. Η στάση αυτή προκάλεσε σοβαρή ένταση στις σχέσεις Ουάσινγκτον–Κοπεγχάγης και ευρύτερα στο ΝΑΤΟ.

Το νέο πλαίσιο δείχνει μια διαφορετική προσέγγιση: χωρίς αλλαγή συνόρων και χωρίς τυπική αλλαγή κυριαρχίας, οι ΗΠΑ εξασφαλίζουν μεγάλο μέρος αυτού που θεωρούν στρατηγικά απαραίτητο.

Δηλαδή, στρατιωτική πρόσβαση, δικαιώματα βάσεων και υπερπτήσεων, αποκλεισμό ανταγωνιστικών στρατιωτικών δυνάμεων και περιορισμούς στις στρατηγικές επενδύσεις.

Από αυτή την άποψη, η συμφωνία μπορεί να ιδωθεί ως μετάβαση από το αρχικό αίτημα εδαφικού ελέγχου σε ένα καθεστώς στρατηγικού και αμυντικού ελέγχου, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι οι δύο έννοιες είναι νομικά ισοδύναμες.

Το μεγάλο ερώτημα: τι σημαίνει «μόνιμος έλεγχος»

Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο που θα πρέπει να αποσαφηνιστεί όταν δημοσιοποιηθεί το κείμενο.

Ο Τραμπ υποστήριξε ότι οι ΗΠΑ θα έχουν «για πάντα» την πλήρη δυνατότητα να κάνουν ό,τι θεωρούν αναγκαίο για την ασφάλεια της Γροιλανδίας και των ΗΠΑ.

Η διατύπωση αυτή είναι πολιτικά πολύ ευρύτερη από όσα έχουν μέχρι στιγμής επιβεβαιωθεί από τις άλλες πλευρές.

Το πραγματικό περιεχόμενο θα κριθεί από το εάν το τελικό κείμενο προβλέπει συγκεκριμένα δικαιώματα, όπως πρόσβαση, βάσεις, υπερπτήσεις και στρατιωτικές εγκαταστάσεις, ή εάν περιλαμβάνει ευρύτερες εξουσίες που θα μπορούσαν να επηρεάσουν αποφάσεις της Γροιλανδίας.

Με τα σημερινά δεδομένα, το Reuters και η Washington Post συγκλίνουν περισσότερο στην πρώτη εκδοχή παρά στην εικόνα ενός αμερικανικού δικαιώματος γενικού πολιτικού ελέγχου.

Η Αρκτική γίνεται ακόμη πιο στρατηγική

Πίσω από τη συμφωνία βρίσκεται η ευρύτερη μεταβολή της γεωπολιτικής της Αρκτικής.

Η Γροιλανδία αποτελεί κρίσιμο σημείο για την αμερικανική άμυνα, την παρακολούθηση του βόρειου Ατλαντικού, την έγκαιρη προειδοποίηση για πυραυλικές απειλές και τη διαστημική επιτήρηση. Η Pituffik, άλλωστε, αποτελεί ήδη την πιο βόρεια αμερικανική στρατιωτική εγκατάσταση και έχει υποδομές που εξυπηρετούν τόσο την αμερικανική όσο και τη συμμαχική άμυνα.

Παράλληλα, η Γροιλανδία διαθέτει σημαντικούς φυσικούς πόρους και βρίσκεται στο επίκεντρο του αυξανόμενου ενδιαφέροντος για τις νέες θαλάσσιες και εμπορικές διαδρομές της Αρκτικής.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επίσης ενισχύσει το ενδιαφέρον της για τη Γροιλανδία, με την Κομισιόν να ανακοινώνει στις αρχές Σεπτεμβρίου σχέδιο για επενδύσεις 200 εκατ. ευρώ στο νησί.

Το κείμενο που θα κρίνει την πραγματική έκταση της συμφωνίας

Μέχρι στιγμής, μπορούν να εξαχθούν πέντε βασικά συμπεράσματα:

• Πρώτον, οι ΗΠΑ δεν αποκτούν τη Γροιλανδία και η κυριαρχία της Δανίας δεν μεταβιβάζεται.
• Δεύτερον, η Ουάσινγκτον αποκτά ένα νέο, μακροπρόθεσμο πλαίσιο για μόνιμη στρατιωτική πρόσβαση, βάσεις και υπερπτήσεις.
• Τρίτον, προβλέπεται αποκλεισμός μη νατοϊκών στρατιωτικών δυνάμεων, με τη Ρωσία και την Κίνα να βρίσκονται προφανώς στο επίκεντρο.
• Τέταρτον, δημιουργείται μηχανισμός περιορισμού ευαίσθητων επενδύσεων από ανταγωνιστικές χώρες, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει επιβεβαιωθεί ότι οι ΗΠΑ αποκτούν γενικό δικαίωμα βέτο στις οικονομικές αποφάσεις της Γροιλανδίας.
• Πέμπτον, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες, το καθεστώς θα συνεχίσει να ισχύει ακόμη και σε περίπτωση μελλοντικής ανεξαρτησίας της Γροιλανδίας.

Η δημοσιοποίηση της συμφωνίας θα δείξει αν η συμφωνία προβλέπει διευρυμένο καθεστώς αμερικανικής στρατιωτικής πρόσβασης ή εάν συνοδεύεται από συγκεκριμένα δικαιώματα που επεκτείνονται πολύ πέρα από το υφιστάμενο πλαίσιο του 1951.