11η Σεπτεμβρίου: Ο Αραφάτ έδινε αίμα, ο Καντάφι φοβόταν και ο Σαντάμ πλήρωσε το λάθος του

Η 11η Σεπτεμβρίου 2001 δεν ήταν απλώς η ημέρα που οι Ηνωμένες Πολιτείες δέχθηκαν ένα πρωτοφανές χτύπημα στην καρδιά τους. Άλλαξε το πολιτικό λεξιλόγιο μιας εποχής, ανέτρεψε ισορροπίες, έριξε καθεστώτα και έσπρωξε τη Μέση Ανατολή σε έναν κύκλο πολέμων και ανακατατάξεων που ακόμη δεν έχει κλείσει. Την ώρα που οι δίδυμοι πύργοι της Νέας Υόρκης κατέρρεαν μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες και το Πεντάγωνο τυλιγόταν στον καπνό, στις αραβικές πρωτεύουσες η αγωνία είχε ήδη αρχίσει. Ο Γιάσερ Αραφάτ έσπευδε να δώσει αίμα για τα θύματα, ο Μουαμάρ Καντάφι αναζητούσε διαύλους προς την Ουάσιγκτον και ο Σαντάμ Χουσεΐν εκτιμούσε αρχικά ότι η Αμερική είχε δεχθεί ένα πλήγμα που θα περιόριζε τη δύναμή της.

Σπύρος Σιδέρης

Χρόνια αργότερα, η εικόνα του Ιρακινού ηγέτη στην αγχόνη θα προκαλούσε ανατριχίλα σε άλλους ηγέτες της περιοχής, ανάμεσά τους και τον Αλί Αμπντουλάχ Σάλεχ. Πίσω από τις δημόσιες δηλώσεις, η 11η Σεπτεμβρίου άνοιξε ένα παρασκήνιο φόβου, επαφών και λανθασμένων υπολογισμών που άλλαξε τη μοίρα ολόκληρων κρατών.

Η ημέρα που ο Μπιν Λάντεν μετέφερε τον πόλεμο στην Αμερική

Μέχρι τότε οι περισσότεροι Αμερικανοί παρακολουθούσαν τους πολέμους από την ασφάλεια της απόστασης. Ο Οσάμα μπιν Λάντεν, ηγέτης της Αλ Κάιντα, κατέρριψε μέσα σε λίγες ώρες αυτή την αίσθηση.

Η απάντηση του προέδρου Τζορτζ Μπους δεν περιορίστηκε στην καταδίωξη των δραστών. Η Ουάσιγκτον κήρυξε τον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας» και το πρώτο καθεστώς που βρέθηκε στο στόχαστρο ήταν οι Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν.

Ο ηγέτης τους, Μουλά Ομάρ, αρνήθηκε να παραδώσει τον Μπιν Λάντεν. Λίγες εβδομάδες αργότερα, το καθεστώς του κατέρρεε κάτω από την αμερικανική στρατιωτική πίεση.

Το μεγαλύτερο σοκ για τη Μέση Ανατολή, όμως, θα ερχόταν δύο χρόνια αργότερα στη Βαγδάτη.

Η αγχόνη του Σαντάμ τρόμαξε τις αραβικές πρωτεύουσες

Το 2003, η εικόνα ενός αμερικανικού τεθωρακισμένου να συμμετέχει στην κατεδάφιση του αγάλματος του Σαντάμ Χουσεΐν στην πλατεία Φιρντάους έγινε το σύμβολο της πτώσης ενός καθεστώτος που για δεκαετίες έμοιαζε ακλόνητο.

Η ιστορία δεν τελείωσε με την κατάληψη της Βαγδάτης. Η σύλληψη και, αργότερα, η εκτέλεση του Σαντάμ διαβάστηκαν σε πολλές αραβικές πρωτεύουσες ως προειδοποίηση.

Ο Μουαμάρ Καντάφι στη Λιβύη και ο Αλί Αμπντουλάχ Σάλεχ στην Υεμένη ήταν μεταξύ εκείνων που φέρονται να ανησύχησαν έντονα βλέποντας πού μπορούσε να καταλήξει μια μετωπική σύγκρουση με την Ουάσιγκτον.

Η Αμερική είχε αποδείξει ότι δεν περιοριζόταν πλέον σε αεροπορικά πλήγματα και κυρώσεις. Μπορούσε να ανατρέψει ένα καθεστώς και να οδηγήσει τον ηγέτη του στο τέλος της διαδρομής.

Ο Αραφάτ έδινε αίμα και φοβόταν μια παλαιστινιακή εμπλοκή

Στη Γάζα, ο Γιάσερ Αραφάτ αντιμετώπιζε έναν διαφορετικό εφιάλτη. Οι εικόνες λίγων Παλαιστινίων που μοίραζαν γλυκά μετά τις επιθέσεις έκαναν γρήγορα τον γύρο των διεθνών μέσων και απειλούσαν να προκαλέσουν πολιτική ζημιά στην παλαιστινιακή ηγεσία.

Ο Αραφάτ επέμεινε να μεταβεί σε νοσοκομείο και να δώσει αίμα για τους τραυματίες στη Νέα Υόρκη και την Ουάσιγκτον.

Η κίνηση είχε ισχυρό συμβολισμό, αλλά πίσω της υπήρχε και αγωνία. Στις πρώτες ώρες μετά τα χτυπήματα υπήρχε φόβος μήπως προκύψει οποιαδήποτε παλαιστινιακή σύνδεση με τους δράστες.

Ο Αραφάτ γνώριζε ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να τινάξει στον αέρα τις ήδη εύθραυστες σχέσεις της Παλαιστινιακής Αρχής με την Ουάσιγκτον.

Ο Καντάφι ψάχνει έξοδο κινδύνου

Στην Τρίπολη, ο Μουαμάρ Καντάφι φέρεται αρχικά να εκτίμησε, όπως και ο Σαντάμ, ότι οι επιθέσεις θα εξασθενούσαν τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η εκτίμηση αυτή δεν κράτησε πολύ.

Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπντελραχμάν Σαλγκάμ άρχισε να διερευνά διαύλους επικοινωνίας. Μέσω του τότε προέδρου της Αλγερίας, Αμπντελαζίζ Μπουτεφλίκα, η λιβυκή ηγεσία διαμήνυσε ότι ήταν έτοιμη να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με την Ουάσιγκτον.

Η απάντηση που αποδίδεται στον Μπους δεν άφηνε περιθώρια παρερμηνείας: ο Καντάφι έπρεπε να εγκαταλείψει το πρόγραμμα όπλων μαζικής καταστροφής, διαφορετικά οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αναλάμβαναν δράση.

Η Τρίπολη κατάλαβε το μήνυμα. Λίγα χρόνια αργότερα εγκατέλειψε τα επίμαχα προγράμματα και επιχείρησε να επιστρέψει στο διεθνές σύστημα.

Το λάθος του Σαντάμ με τον Μπιν Λάντεν

Η πιο σκοτεινή πτυχή αφορά τις φερόμενες επαφές του καθεστώτος του Σαντάμ με την Αλ Κάιντα.

Οργανική συνεργασία μεταξύ των δύο πλευρών δεν αποδείχθηκε. Ωστόσο, τη δεκαετία του 1990, όταν ο Μπιν Λάντεν βρισκόταν στο Σουδάν, η Βαγδάτη επιχείρησε να διερευνήσει τις προθέσεις του.

Αρχικά χρησιμοποιήθηκε μεσολαβητής από τον χώρο των Αδελφών Μουσουλμάνων στη Συρία. Αργότερα, ο αξιωματούχος των ιρακινών υπηρεσιών πληροφοριών Φαρούκ Χιτζάζι συναντήθηκε με τον Μπιν Λάντεν, με τη μεσολάβηση του Σουδανού ισλαμιστή ηγέτη Χασάν αλ Τουράμπι.

Η πολύωρη συνάντηση δεν οδήγησε σε συνεργασία. Η ιδεολογική απόσταση ανάμεσα στην Αλ Κάιντα και το κοσμικό καθεστώς του Μπάαθ ήταν τεράστια, ενώ οι απαιτήσεις του Μπιν Λάντεν φέρονται να κρίθηκαν απαράδεκτες από τη Βαγδάτη.

Το θέμα έκλεισε.

Οι επαφές, όμως, είχαν καταγραφεί. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, αυτά τα ίχνη απέκτησαν πολύ μεγαλύτερη πολιτική βαρύτητα και χρησιμοποιήθηκαν στο κλίμα που προηγήθηκε της αμερικανικής εισβολής στο Ιράκ.

Το μεγάλο κέρδος της Τεχεράνης

Η Ουάσιγκτον ανέτρεψε μέσα σε δύο χρόνια τους Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν και τον Σαντάμ Χουσεΐν στο Ιράκ. Χωρίς να είναι αυτός ο στόχος της, εξουδετέρωσε δύο βασικούς αντιπάλους του Ιράν.

Η αλλαγή ισορροπιών που ακολούθησε επέτρεψε στην Τεχεράνη να διευρύνει κατακόρυφα την επιρροή της στο Ιράκ και να αποκτήσει πολύ ισχυρότερο αποτύπωμα σε ολόκληρη την περιοχή.

Ο Μπιν Λάντεν σκοτώθηκε το 2011 στο Αμποταμπάντ του Πακιστάν από αμερικανικές ειδικές δυνάμεις. Το σώμα του ερρίφθη στη θάλασσα.

Η γεωπολιτική κληρονομιά της επίθεσης που σχεδίασε δεν εξαφανίστηκε μαζί του.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά, η Μέση Ανατολή εξακολουθεί να κουβαλά τις συνέπειες εκείνης της ημέρας: καθεστώτα που ανατράπηκαν, ηγεσίες που άλλαξαν πορεία για να επιβιώσουν, ισορροπίες που διαλύθηκαν και ένα Ιράν πολύ ισχυρότερο από εκείνο που παρακολουθούσε τις εικόνες της Νέας Υόρκης το πρωινό της 11ης Σεπτεμβρίου.