Ρεπορτάζ libre/Σχολικά βιβλία και συμπερίληψη: Η Ευρώπη προχωρά, η Ελλάδα γυρίζει πίσω

Ο ηθικός πανικός που δημιουργήθηκε με ένα (ανύπαρκτο τελικά) θέμα που αφορούσε φωτογραφία ομόφυλων ζευγαριών σε σχολικό βιβλίο της Β’ δημοτικού κατέδειξε για ακόμη μία φορά ότι τόσο το πολιτικό σύστημα όσο και η ελληνική κοινωνία βρίσκονται πολύ μακριά από τις απαιτήσεις των καιρών. Τελικά ο… συναγερμός αποδείχθηκε άκυρος αφού, όπως διευκρίνισε ο εκδοτικός οίκος που επιμελήθηκε το βιβλίο, οι επίμαχες εικόνες δεν δείχνουν ομόφυλα ζευγάρια.

Νίκος Γιαννόπουλος

Όμως ακόμα και αν έδειχναν πράγματι οικογένειες με δύο μητέρες ή δύο πατεράδες ποιο θα ήταν το πρόβλημα; Μήπως δεν υπάρχουν; Μήπως τις φανταζόμαστε; Μήπως δεν αποτελούν ήδη χειροπιαστή πραγματικότητα.

Η περίφημη έννοια της συμπερίληψης δεν αποτελεί το δυνατό μας σημείο ως λαού. Και ναι, στο εξωτερικό, όχι παντού, αλλά σε συγκεκριμένες χώρες, τα πηγαίνουν καλύτερα. Και έχουν αυτό το… βίτσιο να ενσωματώνουν την αξία της συμπερίληψης και στη λογική των σχολικών τους βιβλίων.

Γιατί; Διότι ακόμα κα η UNESCO έχει καταλήξει στο συμπέρασμα τα εκπαιδευτικά υλικά δεν είναι «ουδέτερα» και μπορεί να αναπαράγουν στερεότυπα για τη φυλή, το φύλο και κοινωνικές ομάδες. Μπορεί να συμβεί. Και δυστυχώς συμβαίνει, και στην Ελλάδα.

Σουηδία, Φινλανδία και… λοιποί κουτόφραγκοι  

Να δούμε όμως τι κάνουν και πως χειρίζονται το ζήτημα κάποιοι από τους…κουτόφραγκους Ευρωπαίους…

Στη Σουηδία έχουν πάει το ζήτημα της συμπερίληψης στα σχολικά βιβλία σε άλλο… level.

H Eθνική Υπηρεσία Εκπαίδευσης της χώρας έχει πραγματοποιήσει έρευνα σε 24 σχολικά βιβλία Γυμνασίου και Λυκείου, εξετάζοντας την υπόθεση από πέντε διαφορετικές σκοπιές: την εθνοτική καταγωγή, το φύλο, την αναπηρία, τη θρησκεία και το σεξουαλικό προσανατολισμό.

Κύριος στόχος ήταν να διαπιστωθεί εάν τα βιβλία ανταποκρίνονται στις αξίες του σουηδικού σχολείου και εάν περιέχουν διακρίσεις ή προσβλητικές αναπαραστάσεις που μπορεί να φέρουν σε δύσκολη θέση τα παιδιά και τους εκπαιδευτικούς τους.

Θα παραθέσουμε ένα μικρό μόνο απόσπασμα από κείμενο που είναι αναρτημένο στην Εθνική Υπηρεσία Εκπαίδευσης της Σουηδίας για να πάρετε μία γεύση από τη διαφορά φιλοσοφίας:

“Η κοινωνία αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις όπως οι περιβαλλοντικές και κλιματικές επιπτώσεις, η αξιοποίηση των πόρων και η ανισότητα. Σύνθετες προκλήσεις όπου οι οικολογικές, κοινωνικές και οικονομικές προοπτικές αλληλοεπηρεάζονται. Τα παιδιά και οι μαθητές πρέπει να αποκτήσουν γνώσεις και να κατανοήσουν πώς μπορούν να ενεργήσουν για ένα βιώσιμο μέλλον”.

Τα βιβλία του νηπιαγωγείου και του σχολείου περιέχουν πολλές συνδέσεις με τη βιώσιμη ανάπτυξη και με τους στόχους της Ατζέντας 2030, τους παγκόσμιους στόχους του ΟΗΕ που έχει υιοθετήσει η Σουηδία. Πρόκειται για την εμπλοκή των παιδιών και των μαθητών σε δημοκρατικές διαδικασίες, την κριτική σκέψη και την ανάδειξη ζητημάτων από διαφορετικές οπτικές γωνίες”.

Στη Φινλανδία γίνεται πολύ καλή δουλειά στην υπόθεση της ισότητας των φύλων.

Η επίσημη εκπαιδευτική πολιτική μιλά για gender-aware teaching, δηλαδή διδασκαλία που αναγνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνικές και πολιτισμικές αντιλήψεις επηρεάζουν τους ρόλους των φύλων.

Η φινλανδική Εθνική Υπηρεσία Εκπαίδευσης αναφέρει ρητά ότι η διδασκαλία πρέπει να αποφεύγει την κοινωνικοποίηση του μαθητή με βάση το φύλο του και να αμφισβητεί στερεοτυπικούς κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες.

Ακόμα και η Φινλανδία όμως αντιμετωπίζει συγκεκριμένα προβλήματα. Έρευνα σε 30 φινλανδικά βιβλία γλώσσας και λογοτεχνίας διαπίστωσε ότι τα σχολικά εγχειρίδια εξακολουθούν να χρειάζονται έλεγχο ως προς τις έμφυλες αναπαραστάσεις. Η σχετική βιβλιογραφία δείχνει ότι το κλασικό μοτίβο —γυναίκες λιγότερο ορατές και άνδρες/γυναίκες σε στερεοτυπικούς ρόλους— δεν εξαφανίζεται αυτόματα επειδή το εκπαιδευτικό σύστημα έχει πολιτική ισότητας.

Η Ευρώπη βρίσκεται γενικότερα σε φάση διερεύνησης σε ένα κόσμο που μεταλλασσέται συνεχώς:

Στη Φινλανδία πάλι, η ερευνήτρια Pia Mikander έχει δείξει ότι βιβλία Ιστορίας, Κοινωνικών Επιστημών και Γεωγραφίας μπορούν να αναπαράγουν έναν δυτικοκεντρικό τρόπο αφήγησης: ακόμη και όταν έχουν αφαιρεθεί παλιότερες ρατσιστικές εκφράσεις, ο κόσμος μπορεί να εξακολουθεί να παρουσιάζεται κυρίως μέσα από τη δυτική οπτική.

Και αυτό είναι πολύ σημαντικό: συμπερίληψη δεν σημαίνει απλώς περισσότερα πρόσωπα διαφορετικής καταγωγής στις φωτογραφίες. Σημαίνει και ποιος αφηγείται την Ιστορία.

Εδώ, στην άκρη των Βαλκανίων, ψάχνουμε με το φακό να δούμε αν κάποιο σχολικό βιβλίο περιέχει φωτογραφίες με ομόφυλα ζευγάρια και παιδιά για να πάρουμε μέρος σε διαγωνισμό ακροδεξιάς ρητορίας.

Δικαίως, ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης σε συζήτηση με δημοσιογράφους το βράδυ της Παρασκευής χαρακτήρισε αστεία τη συζήτηση (που έφτασε μέχρι και σενάρια παραίτησης της Σοφίας Ζαχαράκη τα οποία πάντως δεν ευσταθούσαν) και ζήτησε σοβαρότητα. 

Ισως είχε στο νου του και βουλευτές του κόμματός του που έσπευσαν να υπερθεματίσουν για ένα -επαναλαμβάνουμε- ανύπαρκτο θέμα που “γέννησε” ο ακροδεξιός ζήλος για τον εντοπισμό της… woke ατζέντας.