Σχολικά βιβλία: Η οικογένεια, τα φύλα, οι αντιδράσεις και η συζήτηση για το “Πολλαπλό Βιβλίο”

Μια νέα αντιπαράθεση γύρω από το περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται στα παιδιά η έννοια της οικογένειας έχει ανοίξει τις τελευταίες ημέρες, με αφορμή αποσπάσματα και εικόνες από δύο νέα διδακτικά βιβλία του Δημοτικού.

Πρόκειται για το βιβλίο Γλώσσας της Β΄ Δημοτικού «Η γλώσσα μου», των Εκδόσεων Νήσος, και το βιβλίο Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή της ΣΤ΄ Δημοτικού, των Εκδόσεων Πουκαμισάς. Και τα δύο εντάσσονται στα νέα διδακτικά πακέτα που έχουν εγκριθεί στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης του «Πολλαπλού Βιβλίου».

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική παράμετρος: τα συγκεκριμένα εγχειρίδια δεν πρόκειται να διανεμηθούν στους μαθητές από τον Σεπτέμβριο του 2026. Η χρήση τους προβλέπεται να ξεκινήσει από το σχολικό έτος 2027-2028, όταν το νέο σύστημα του «Πολλαπλού Βιβλίου» θα εφαρμοστεί στην πράξη.

Τι περιλαμβάνει το βιβλίο της Β΄ Δημοτικού

Στο βιβλίο Γλώσσας της Β΄ Δημοτικού, και συγκεκριμένα στην πρώτη θεματική ενότητα με τίτλο «Ποιοι είναι οι σημαντικοί αγαπημένοι γύρω μας;», παρουσιάζονται μέσα από εικόνες διαφορετικές οικογενειακές συνθέσεις.

Στο υλικό που έχει δημοσιοποιηθεί εμφανίζονται, μεταξύ άλλων, οικογένειες με δύο πατέρες ή δύο μητέρες. Η σχετική δραστηριότητα καλεί τους μαθητές να παρατηρήσουν τις εικόνες, να τις σχολιάσουν και να εντοπίσουν εκείνη που μοιάζει περισσότερο με τη δική τους οικογένεια, την οποία στη συνέχεια μπορούν να ζωγραφίσουν.

Η συγκεκριμένη αναφορά προκάλεσε τις εντονότερες αντιδράσεις, με τη συζήτηση να επικεντρώνεται κυρίως στην ηλικία των παιδιών στα οποία απευθύνεται το βιβλίο και στο ερώτημα αν, αλλά και με ποιον παιδαγωγικό τρόπο, πρέπει να παρουσιάζονται διαφορετικές οικογενειακές πραγματικότητες στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού.

Ωστόσο, το συγκεκριμένο βιβλίο δεν αποτελεί τη μοναδική επιλογή του εκπαιδευτικού. Στο πλαίσιο του «Πολλαπλού Βιβλίου» είναι μία από τέσσερις διαθέσιμες επιλογές για το μάθημα της Γλώσσας στη Β΄ Δημοτικού.

Η οικογένεια στο βιβλίο της ΣΤ΄ Δημοτικού

Πιο αναλυτική είναι η προσέγγιση στο βιβλίο Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή της ΣΤ΄ Δημοτικού, που έχει συγγράψει ο κοινωνιολόγος Μανούσος Μαραγκουδάκης.

Στην πρώτη ενότητα, με τίτλο «Η ελληνική οικογένεια», γίνεται αναφορά στη «μεγάλη πολυμορφία» των οικογενειακών σχημάτων και παρουσιάζονται διαφορετικοί τύποι οικογένειας.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η πυρηνική, η μονογονεϊκή, η εκτεταμένη και η θετή οικογένεια, ενώ υπάρχει ξεχωριστή αναφορά και στην «οικογένεια με δύο γονείς του ίδιου φύλου».

Η παρουσίαση δεν περιορίζεται σε μια απλή αναφορά. Σε επόμενη δραστηριότητα οι μαθητές καλούνται να χωριστούν σε ομάδες, να αναλάβουν έναν τύπο οικογένειας και να δημιουργήσουν σχετική αφίσα, χρησιμοποιώντας εικόνες και φωτογραφίες. Παράλληλα, καλούνται να αναγνωρίσουν σε ποια κατηγορία ανήκει η δική τους οικογένεια.

Το συγκεκριμένο βιβλίο έχει κωδικό 95 στο Μητρώο Διδακτικών Βιβλίων, εντάχθηκε επισήμως στις 8 Απριλίου 2026 και έχει καταχωριστεί στο επίσημο ψηφιακό αποθετήριο «Μελίσπη» του ΔΙΟΦΑΝΤΟΥ. Αποτελεί, πάντως, μία από τρεις επιλογές για το μάθημα της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής της ΣΤ΄ Δημοτικού.

Ποιος ενέκρινε τα βιβλία

Το υπουργείο Παιδείας, απαντώντας στις αντιδράσεις, παρέπεμψε στη διαδικασία αξιολόγησης του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής.

Σύμφωνα με την τοποθέτηση του υπουργείου, η αξιολόγηση πραγματοποιήθηκε από ανεξάρτητες επιστημονικές επιτροπές, στις οποίες συμμετείχαν συνολικά περισσότερα από 900 μέλη, ενώ προβλέπονταν διαδικασίες ελέγχου και επανελέγχου. Το υπουργείο υποστηρίζει ότι τα βιβλία δημοσιεύθηκαν σύμφωνα με τις εισηγήσεις των επιτροπών αξιολόγησης και χωρίς παρέμβαση στο περιεχόμενό τους.

Η επίσημη καταχώριση του βιβλίου της ΣΤ΄ Δημοτικού επιβεβαιώνει ότι εντάσσεται στο έργο «Συγγραφή, Αξιολόγηση και Ένταξη διδακτικών βιβλίων στο Μητρώο Διδακτικών Βιβλίων και στην Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Διδακτικών Βιβλίων», το οποίο υλοποιείται στο πλαίσιο του ΙΕΠ για την περίοδο 2021-2027.

Αυτό σημαίνει ότι τα βιβλία έχουν περάσει από την προβλεπόμενη διαδικασία αξιολόγησης και έχουν ενταχθεί επίσημα στο νέο Μητρώο. Η θεσμική έγκριση, ωστόσο, δεν αποκλείει τη δημόσια συζήτηση για το περιεχόμενο, τη διατύπωση ή την παιδαγωγική προσέγγισή τους.

Μαρινάκης: «Δεν υπάρχει woke ατζέντα»

Το θέμα σχολίασε και ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης, ο οποίος εμφανίστηκε κατηγορηματικός ότι η κυβέρνηση δεν εφαρμόζει «woke ατζέντα».

Μιλώντας στο MEGA NEWS 104,6, ο κ. Μαρινάκης τόνισε ότι, ειδικά στα παιδιά του Δημοτικού, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή και αυξημένη ευαισθησία κατά την επιλογή βιβλίων και προγραμμάτων σπουδών.

Παράλληλα, υποστήριξε ότι από το ισχύον θεσμικό και νομοθετικό πλαίσιο δεν προκύπτει κυβερνητική πολιτική προς αυτή την κατεύθυνση.

«Τα φύλα είναι δύο. Ο πατέρας είναι πατέρας, η μητέρα είναι μητέρα. Ούτε Γονέας 1 υπάρχει ούτε Γονέας 2 υπάρχει», ανέφερε χαρακτηριστικά, ξεχωρίζοντας την ανάδειξη ενός ζητήματος από την απόδοση στην κυβέρνηση μιας συνολικής «woke ατζέντας».

Τι απαντά ο συγγραφέας

Από την πλευρά του, ο συγγραφέας του βιβλίου της ΣΤ΄ Δημοτικού, Μανούσος Μαραγκουδάκης, απέρριψε τον χαρακτηρισμό περί «woke ατζέντας».

Μιλώντας στο MEGA NEWS 104,6, υποστήριξε ότι η αναφορά στις οικογένειες ομόφυλων ζευγαριών εντάσσεται στην προσπάθεια παρουσίασης των σύγχρονων μορφών οικογένειας και δεν αποτελεί ιδεολογική προώθηση.

Όπως εξήγησε, το βιβλίο παρουσιάζει μαζί με τις οικογένειες ομόφυλων γονέων και άλλες μορφές οικογένειας, από την πυρηνική και τη μονογονεϊκή έως την εκτεταμένη και τη θετή.

Το νομικό δεδομένο

Η συζήτηση αποκτά μία ακόμη διάσταση αν ληφθεί υπόψη το ισχύον ελληνικό θεσμικό πλαίσιο.

Ο ν. 5089/2024 επέφερε αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο και κατοχύρωσε την ισότητα στον πολιτικό γάμο ανεξαρτήτως φύλου, ενώ παράλληλα θεσπίστηκαν αντίστοιχες ρυθμίσεις σε ζητήματα οικογενειακών δικαιωμάτων και γονικής μέριμνας.

Έτσι, η αναφορά ενός σχολικού βιβλίου σε οικογένεια με δύο γονείς του ίδιου φύλου δεν αφορά μια πραγματικότητα που βρίσκεται εκτός του ελληνικού θεσμικού πλαισίου. Η ουσία της αντιπαράθεσης μεταφέρεται επομένως στο ερώτημα αν, πότε και με ποιον παιδαγωγικό τρόπο πρέπει να παρουσιάζεται αυτή η πραγματικότητα σε παιδιά διαφορετικών ηλικιών.

Η ελληνική οικογένεια αλλάζει

Πέρα από την πολιτική αντιπαράθεση, τα δημογραφικά και κοινωνικά δεδομένα καταγράφουν αλλαγές στην οικογενειακή πραγματικότητα στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της τελευταίας Απογραφής Πληθυσμού-Κατοικιών της ΕΛΣΤΑΤ, μεταξύ 2011 και 2021 μειώθηκε κατά 10,8% ο αριθμός των έγγαμων, ενώ αυξήθηκαν οι διαζευγμένοι, οι άνθρωποι σε διάσταση και όσοι βρίσκονται σε σύμφωνο συμβίωσης.

Ενδεικτικά, ο πληθυσμός που βρίσκεται σε σύμφωνο συμβίωσης αυξήθηκε από 1.765 άτομα το 2011 σε 39.984 το 2021, ενώ οι διαζευγμένοι από 332.018 σε 484.237.

Τα στοιχεία αυτά δεν απαντούν από μόνα τους στο ερώτημα για την καταλληλότητα του περιεχομένου ενός συγκεκριμένου σχολικού βιβλίου. Καταγράφουν, όμως, μια κοινωνία στην οποία συνυπάρχουν διαφορετικές μορφές οικογενειακής ζωής.

Το βασικό ερώτημα είναι παιδαγωγικό

Πίσω από την πολιτική αντιπαράθεση βρίσκεται τελικά ένα ευρύτερο ερώτημα για τον ίδιο τον ρόλο του σχολικού βιβλίου: πρέπει να παρουσιάζει αποκλειστικά το οικογενειακό πρότυπο που θεωρείται παραδοσιακό ή οφείλει να αποτυπώνει και τις διαφορετικές οικογενειακές πραγματικότητες που υπάρχουν στην κοινωνία;

Και ακόμη πιο συγκεκριμένα: σε ποια ηλικία, με ποια γλώσσα και μέσα από ποιο παιδαγωγικό πλαίσιο είναι σκόπιμο να γίνεται αυτή η παρουσίαση;

Η διαφορά ηλικίας έχει ιδιαίτερη σημασία. Το βιβλίο της Β΄ Δημοτικού προσεγγίζει το ζήτημα μέσα από εικόνες και μια απλή δραστηριότητα αναγνώρισης της οικογένειας κάθε παιδιού. Το βιβλίο της ΣΤ΄ Δημοτικού επιχειρεί μια πιο συστηματική κοινωνική ταξινόμηση των διαφορετικών οικογενειακών μορφών.

Πρόκειται, επομένως, για δύο διαφορετικές παιδαγωγικές προσεγγίσεις, που απευθύνονται σε παιδιά διαφορετικών ηλικιών και αναπτυξιακών σταδίων.

Και το «Πολλαπλό Βιβλίο» αλλάζει τα δεδομένα

Σημαντικό είναι και το γεγονός ότι τα συγκεκριμένα εγχειρίδια δεν αποτελούν υποχρεωτικά το μοναδικό διδακτικό υλικό που θα χρησιμοποιείται στην τάξη.

Το νέο σύστημα προβλέπει περισσότερα εγκεκριμένα βιβλία και διδακτικά πακέτα για το ίδιο γνωστικό αντικείμενο, με τον εκπαιδευτικό να επιλέγει το υλικό που θα χρησιμοποιήσει. Το βιβλίο της Β΄ Δημοτικού που βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης αποτελεί μία από τέσσερις επιλογές, ενώ το αντίστοιχο της ΣΤ΄ Δημοτικού μία από τρεις.

Η πλήρης εφαρμογή του νέου συστήματος έχει οριστεί για το σχολικό έτος 2027-2028. Τον Απρίλιο του 2026 εγκρίθηκαν 230 βιβλία και διδακτικά πακέτα, ενώ τα νέα βιβλία πρόκειται να εφαρμοστούν από την Α΄ Δημοτικού έως και την Α΄ Λυκείου.

Έτσι, η σημερινή συζήτηση αφορά μεν βιβλία που έχουν ήδη αξιολογηθεί και εγκριθεί, αλλά και μια ευρύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο επιλέγεται και χρησιμοποιείται το εκπαιδευτικό υλικό στο ελληνικό σχολείο.

Το «Πολλαπλό Βιβλίο» δεν αλλάζει μόνο τα βιβλία. Αλλάζει και το μοντέλο γύρω από αυτά, δίνοντας για πρώτη φορά στον εκπαιδευτικό περισσότερες εγκεκριμένες επιλογές. Και μέσα σε αυτό το νέο πλαίσιο θα κριθεί τελικά και ο τρόπος με τον οποίο θα φτάσουν στην τάξη οι διαφορετικές προσεγγίσεις για την οικογένεια.