Ψυχαναγκασμοί: Πόσο επικίνδυνοι είναι; Γιατί “βασανίζουν” και πως αντιμετωπίζονται 

Οι κάθε μορφής ψυχαναγκασμοί ταλαιπωρούν καθημερινά εκατομμύρια ανθρώπους στον πλανήτη μαζί με τους οικείους τους οι οποίοι παρατηρούν ότι οι αγαπημένοι τους μοιάζουν εγκλωβισμένοι σε μοτίβα συμπεριφοράς και συνηθειών που φαίνονται ατέρμονα.

Νίκος Γιαννόπουλος

Πρέπει να τονίσουμε βέβαια το εξής: Οι ψυχαναγκασμοί δεν είναι απλώς «περίεργες συνήθειες». Στην Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ/OCD), πρόκειται συνήθως για επαναλαμβανόμενες πράξεις ή νοητικές τελετουργίες που το άτομο αισθάνεται ότι πρέπει να κάνει για να μειώσει το άγχος που προκαλούν οι ιδεοληψίες.

Τα συμπτώματα και πώς εντοπίζονται

Οι ψυχαναγκασμοί που έχουν καταγραφεί είναι πολλοί και δεν περιορίζονται στο στερεότυπο του ανθρώπου που «πλένει συνέχεια τα χέρια του». Μπορεί να είναι εμφανείς συμπεριφορές, αλλά και εντελώς νοητικές τελετουργίες, που οι άλλοι δεν αντιλαμβάνονται. Ωστόσο τον άνθρωπο που τις υιοθετεί, παρά τη θέλησή του, τον ταλαιπωρούν εξίσου, αν όχι και περισσότερο.

Στη διεθνή βιβλιογραφία έχουν καταγραφεί πολλά μοτίβα και μορφές ψυχαναγκασμών. Το άτομο, ας πούμε, μπορεί να κάνει πολύωρα ντους, να απολυμαίνει συνεχώς τα αντικείμενα γύρω του, να αποφεύγει τα πόμολα ή να αλλάζει συνεχώς ρούχα. Ο έντονος φόβος της μόλυνσης και της μετάδοσης ασθενειών στους άλλους είναι πολύ έντονος εδώ.

Αλλο συνηθισμένο μοτίβο συμπεριφορών έχει να κάνει με τη διαδικασία του επαναλαμβονόμενου ελέγχου. Συνεχής έννοια για το αν το άτομο κλείδωσε την πόρτα, για το αν έσβησε το μάτι της κουζίνας, ακόμα και αν προκάλεσε άθελά του κακό σε κάποιον παρατηρείται συχνά. Ο έχων τον ψυχαναγκασμό αναγκάζεται να χάνει χρόνο και να επαναλαμβάνει τις ίδιες και τις ίδιες λειτουργίες απλά για να καταλαγιάσει το άγχος του.

Πολλές φορές τα άτομα αισθάνονται την ανάγκη να υπάρχει γύρω τους απόλυτη συμμετρία και τάξη. Ετσι λοιπόν επιχειρούν πολλές φορές να “ευθυγραμμίσουν” τα αντικείμενα του γραφείου τους ή να τα τοποθετήσουν σε μία συγκεκριμένη σειρά που τους εξασφαλίζει την πολυπόθητη ηρεμία.

Ιδιαίτερη βάση πρέπει να δοθεί σε εκείνη την κατηγορία των ψυχαναγκασμών οι οποίοι δεν γίνονται αντιληπτοί από το μυαλό και έχουν να κάνουν με νοητικές διεργασίες του ατόμου. Η προσπάθεια, ας πούμε, να “ακυρωθεί” μία κακή σκέψη με μία καλή μπορεί να αποδειχθεί βασανιστική με δεδομένο ότι στο μυαλό μας έρχονται χιλιάδες σκέψεις μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα. Το ίδιο ισχύει και για την επανάληψη των λέξεων η φράσεων νοερά μέχρι να επιτευχθεί η τέλεια και σωστή προφορά.

Η κάθε είδους αποφυγή τέλος μπορεί να λειτουργήσει και ως ψυχαναγκασμός, άλλωστε η επανάληψη είναι και στην εν λόγω περίπτωση κύριο χαρακτηριστικό. Μπορεί το άτομο να αποφεύγει συγκεκριμένα αντικείμενα, ανθρώπους, μέρη, καταστάσεις ακόμα και λέξεις που μπορεί να έχει συνδέσει στο μυαλό του με συγκεκριμένες λειτουργίες ή κακές σκέψεις.

Πώς αντιμετωπίζονται

Η βασική και πιο τεκμηριωμένη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση είναι η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), ιδιαίτερα η τεχνική Έκθεσης και Παρεμπόδισης της Αντίδρασης (ERP – Exposure and Response Prevention). Ωστόσο, η κάθε περίπτωση εκτιμάται ξεχωριστά, όπως πάντα πρέπει να γίνεται.

Η λογική της θεραπείας φέρνει το άτομο σταδιακά σε επαφή με το στρεσογόνο παράγοντα και αρχικός στόχος είναι να μην πραγματοποιείται αμέσως ο συνηθισμένος ψυχαναγκασμός (μία επανάληψη, για παράδειγμα). Σταδιακά το άτομο διαπιστώνει ότι το άγχος του μπορεί να μειωθεί χωρίς την καταφυγή στην τελετουργία.

Σε περιπτώσεις μέτριας ή σοβαρής ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής μπορεί να χρησιμοποιηθεί και φαρμακευτική αγωγή, συνήθως φάρμακα που δρουν στο σύστημα της σεροτονίνης, πάντοτε μετά από αξιολόγηση και παρακολούθηση από τον θεράποντα γιατρό. Για αρκετούς ανθρώπους ο συνδυασμός ψυχοθεραπείας και φαρμακευτικής αγωγής είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικός.

Πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας πάντα το ακόλουθο στοχείο: Ένας άνθρωπος που του αρέσει η καθαριότητα ή η τάξη δεν σημαίνει ότι υποφέρει υποχρεωτικά από ψυχαναγκασμούς. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν οι σκέψεις και οι τελετουργίες είναι δύσκολο να ελεγχθούν, καταναλώνουν σημαντικό χρόνο, προκαλούν έντονη δυσφορία ή αρχίζουν να επηρεάζουν την εργασία, τις σχέσεις και την καθημερινή ζωή αλλά και τους ανθρώπους που συμβιώνουν με τον πάσχοντα.

Το σημαντικό είναι να συνειδητοποιήσει ο πάσχων ότι αυτό που αντιμετωπίζει δεν αποτελεί μια κατάσταση χωρίς διέξοδο: με την κατάλληλη διάγνωση και εξειδικευμένη θεραπευτική υποστήριξη, τα συμπτώματα μπορούν να περιοριστούν σημαντικά, επιτρέποντας στο άτομο να ανακτήσει τον έλεγχο της καθημερινότητας και της ζωής του αλλά και το χαμένο του χρόνο, στοιχείο πολύ σημαντικό για την εποχή στην οποία ζούμε.