Όταν η διάγνωση του καρκίνου γίνεται… έμφυλη υπόθεση

Η χάραξη αποτελεσματικής πολιτικής υγείας βασίζεται στην κατανόηση των παραγόντων που καθορίζουν την πρόσβαση των πολιτών στις υπηρεσίες υγείας και την πρόληψη. Αν και ο καρκίνος δεν κάνει διακρίσεις, ο τρόπος με τον οποίο το φύλο επηρεάζει τη διαγνωστική συμπεριφορά και την έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων αναδεικνύεται σε μείζον ζήτημα για τα συστήματα δημόσιας υγείας.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα φέρνουν στο φως μια ανησυχητική πραγματικότητα: οι άνδρες αντιμετωπίζουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο να διαγνωστούν με καρκίνο όταν η νόσος έχει πλέον προχωρήσει, γεγονός που περιορίζει τις θεραπευτικές επιλογές και επιβαρύνει την πρόγνωση. 

Η ακτινογραφία μιας μεγάλης αμερικανικής μελέτης

Τα συμπεράσματα αυτά προκύπτουν από μια εκτενή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention από τους Maclin και τους συνεργάτες τους. Στο πλαίσιο της έρευνας αναλύθηκαν περισσότερα από 2,4 εκατομμύρια περιστατικά καρκίνου στις Ηνωμένες Πολιτείες, καλύπτοντας τη χρονική περίοδο από το 2015 έως το 2022. Τα κυριότερα σημεία της μελέτης συνόψισαν οι επιστήμονες της Θεραπευτικής Κλινικής της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) στο Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα»: η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής και Παθολόγος Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, η Βιολόγος Αλεξάνδρα Σταυροπούλου, και ο Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής της Κλινικής και πρώην Πρύτανης του ΕΚΠΑ, Θάνος Δημόπουλος.

Οι ερευνητές εστίασαν την προσοχή τους σε 30 διαφορετικούς τύπους συμπαγών όγκων, εξαιρώντας εκείνους που αφορούν αποκλειστικά το αναπαραγωγικό σύστημα, με σκοπό να διαλευκάνουν αν το φύλο συνδέεται άμεσα με το στάδιο στο οποίο εντοπίζεται η νόσος. Το στάδιο της διάγνωσης αποτελεί τον κρισιμότερο ίσως παράγοντα για την εξέλιξη της υγείας του ασθενούς. Η ιατρική κοινότητα γνωρίζει καλά πως όσο πιο νωρίς εντοπιστεί ένας όγκος, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες επιτυχούς αντιμετώπισης. Αντίθετα, όταν ο καρκίνος έχει επεκταθεί τοπικά ή έχει αναπτύξει μεταστάσεις, η διαχείρισή του περιπλέκεται δραματικά.

Οι καρκίνοι με τη μεγαλύτερη διαφορά στη διάγνωση μεταξύ των δύο φύλων

Τα ευρήματα της μελέτης είναι αποκαλυπτικά: οι άνδρες παρουσίασαν μεγαλύτερη πιθανότητα από τις γυναίκες να διαγνωστούν σε τοπικά προχωρημένο ή μεταστατικό στάδιο σε 20 από τους 30 τύπους καρκίνου που εξετάστηκαν. Ειδικότερα, σε 16 μορφές καρκίνου, οι άνδρες ήταν σημαντικά πιο πιθανό να μάθουν ότι νοσούν όταν ο όγκος είχε ήδη διηθήσει τους γειτονικούς ιστούς, αντί να είναι εντοπισμένος στο αρχικό του σημείο.

Οι πιο έντονες αποκλίσεις εις βάρος των ανδρών καταγράφηκαν σε καρκίνους της κεφαλής, του τραχήλου και του πεπτικού συστήματος. Πιο συγκεκριμένα, σε σύγκριση με τις γυναίκες, οι άνδρες είχαν:

• 151% μεγαλύτερη πιθανότητα για διάγνωση καρκίνου της γλώσσας σε τοπικά προχωρημένο στάδιο.
• 93% υψηλότερο κίνδυνο για προχωρημένο καρκίνο των σιελογόνων αδένων.
• 80% αυξημένη πιθανότητα για καρκίνο του στοματοφάρυγγα.
• 74% μεγαλύτερη πιθανότητα για καρκίνο του θυρεοειδούς.
• 67% υψηλότερο ποσοστό για καρκίνο του στομάχου.

Η ίδια ανησυχητική εικόνα αποτυπώθηκε και στις διαγνώσεις μεταστατικού σταδίου, όπου η νόσος έχει εξαπλωθεί σε απομακρυσμένα όργανα του σώματος. Οι άνδρες βρέθηκαν σε μειονεκτική θέση σε 17 διαφορετικές μορφές καρκίνου. Οι μεγαλύτερες έμφυλες διαφορές εντοπίστηκαν στον καρκίνο της γλώσσας με 134% μεγαλύτερη πιθανότητα μεταστατικής νόσου, στον καρκίνο του θυρεοειδούς με 128%, στους σιελογόνους αδένες με 97%, στον καρκίνο του στομάχου με 56% και στο μεταστατικό μελάνωμα με 50% αυξημένη πιθανότητα στους άνδρες.

Στον αντίποδα, η τάση αυτή ανατράπηκε σε ελάχιστες περιπτώσεις. Οι άνδρες με καρκίνο του λάρυγγα ή της ουροδόχου κύστης εμφάνισαν μικρότερη πιθανότητα από τις γυναίκες να διαγνωστούν σε τοπικά προχωρημένο στάδιο. Επιπλέον, στις περιπτώσεις καρκίνου της ουροδόχου κύστης, του πρωκτού και του ήπατος, οι άνδρες ήταν λιγότερο πιθανό να λάβουν αρχική διάγνωση σε μεταστατικό στάδιο.

Κοινωνικοί και συμπεριφορικοί παράγοντες πίσω από τις αποκλίσεις

Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα στοιχεία της έρευνας είναι ότι τα αποτελέσματα αυτά παρέμειναν σταθερά και παρόμοια σε όλες τις φυλετικές και εθνοτικές ομάδες, καθώς και σε περιοχές με διαφορετικά επίπεδα μέσου οικογενειακού εισοδήματος, γεγονός που δείχνει ότι το φαινόμενο ξεπερνά τα οικονομικά ή κοινωνικά στρώματα. Οι ερευνητές τονίζουν ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική αιτία για αυτές τις διαφορές, αλλά ένα πλέγμα παραγόντων.

Ο κυριότερος παράγοντας φαίνεται να είναι η διαφορετική κουλτούρα των δύο φύλων απέναντι στην πρόληψη. Οι γυναίκες συμμετέχουν πιο ενεργά και συστηματικά σε προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου (screening), γεγονός που επιτρέπει την έγκαιρη ανίχνευση των όγκων. Παράλληλα, προγενέστερες μελέτες επιβεβαιώνουν ότι οι γυναίκες επισκέπτονται συχνότερα τον προσωπικό τους γιατρό, δημιουργώντας έτσι περισσότερες ευκαιρίες για την αξιολόγηση ύποπτων ενοχλήσεων. Μια άλλη διάσταση αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι οι επαγγελματίες υγείας ερμηνεύουν τα συμπτώματα, καθώς ενδέχεται παρόμοιες ενοχλήσεις να αξιολογούνται διαφορετικά ανάλογα με το αν ο ασθενής είναι άνδρας ή γυναίκα, επηρεάζοντας τον χρόνο παραπομπής για διαγνωστικές εξετάσεις.

Περιορισμοί της έρευνας και η ανάγκη για στοχευμένες πολιτικές

Οι συντάκτες της μελέτης διευκρινίζουν ότι η εργασία τους είχε ορισμένους περιορισμούς. Η βάση δεδομένων που χρησιμοποιήθηκε δεν περιλάμβανε λεπτομερή στοιχεία που θα μπορούσαν να φωτίσουν περισσότερο τις αιτίες των διαφορών, όπως για παράδειγμα το είδος της ασφαλιστικής κάλυψης των ασθενών. Επιπλέον, για την ανάλυση εφαρμόστηκε ένα γενικότερο σύστημα ταξινόμησης των σταδίων και όχι το πιο εξειδικευμένο σύστημα που χρησιμοποιείται στην καθημερινή κλινική πράξη, ενώ σε ορισμένους τύπους καρκίνου υπήρχαν ελλιπείς πληροφορίες για το στάδιο της νόσου σε ποσοστό που ξεπερνούσε το 10% των περιπτώσεων.

Παρά τις παραπάνω αδυναμίες, τα ευρήματα εκπέμπουν ένα ηχηρό μήνυμα προς τους χαράκτες πολιτικής υγείας. Είναι επιτακτική ανάγκη να διερευνηθούν σε βάθος τα αίτια αυτής της έμφυλης ανισότητας στη διάγνωση. Το βασικό συμπέρασμα παραμένει αδιαπραγμάτευτο: η τακτική επαφή με τον γιατρό, η άμεση αναφορά κάθε ασυνήθιστου ή επίμονου συμπτώματος και η συνεπής συμμετοχή στις προληπτικές εξετάσεις μπορούν να σώσουν ζωές, ανακόπτοντας την πορεία της νόσου προτού αυτή επεκταθεί.