Αναλυση: Από τη Μόσχα στο Ορμούζ-Τι αποκαλύπτει η επίσκεψη Φιντάν στη Ρωσία

Την ώρα που η διεθνής διπλωματία επιχειρεί να διαχειριστεί τις συνέπειες της συμφωνίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, μια επίσκεψη στη Μόσχα αποκτά σημασία πολύ μεγαλύτερη από μια συνηθισμένη διμερή συνάντηση. Οι συνομιλίες του υπουργού Εξωτερικών της Τουρκίας Χακάν Φιντάν με τον Ρώσο ομόλογό του Σεργκέι Λαβρόφ πραγματοποιούνται σε μια περίοδο κατά την οποία η Μέση Ανατολή, η Μαύρη Θάλασσα, ο Νότιος Καύκασος και οι διεθνείς ενεργειακές διαδρομές συνδέονται περισσότερο από ποτέ. Πίσω από τις δημόσιες δηλώσεις περί ειρήνης και σταθερότητας δεν βρίσκεται μόνο η προσπάθεια της Άγκυρας να ενισχύσει τον περιφερειακό της ρόλο, αλλά και η ευρύτερη αναζήτηση μιας νέας ισορροπίας ανάμεσα σε ανταγωνιστικά κέντρα ισχύος.

Σπύρος Σιδέρης

Οι εξελίξεις αυτές αφορούν άμεσα και την Ελλάδα, καθώς επηρεάζουν τη στρατηγική εικόνα από την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα, τις ενεργειακές ροές και τις περιφερειακές συμμαχίες.

Η συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν και οι νέες ισορροπίες

Κεντρικό θέμα των δηλώσεων του Χακάν Φιντάν ήταν η συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης, την οποία χαρακτήρισε σημαντικό βήμα προς την αποκλιμάκωση.

Η τουρκική ηγεσία υποστηρίζει ότι η συμφωνία μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία ενός πιο σταθερού περιφερειακού περιβάλλοντος, ενώ παράλληλα προειδοποιεί για κινδύνους που θα μπορούσαν να εκτροχιάσουν τη διαδικασία. Η αναφορά του Φιντάν σε πιθανές απόπειρες υπονόμευσης της συμφωνίας αποτυπώνει και τη βαθιά διαφωνία της Άγκυρας με τις επιλογές του Ισραήλ στην περιοχή.

Ωστόσο, πέρα από τη ρητορική, η πραγματική σημασία της συμφωνίας βρίσκεται αλλού. Εάν εφαρμοστεί, θα μπορούσε να επηρεάσει τις αγορές ενέργειας, να μειώσει τους κινδύνους στα Στενά του Ορμούζ και να δημιουργήσει νέες συνθήκες ισορροπίας στη Μέση Ανατολή. Για την Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή έχει σημασία καθώς ενδέχεται να επηρεάσει τις ευρύτερες γεωπολιτικές και ενεργειακές εξισώσεις της Ανατολικής Μεσογείου.

Η Άγκυρα θέλει ρόλο, αλλά υπάρχουν όρια

Οι δηλώσεις Φιντάν επιβεβαιώνουν ότι η Τουρκία επιδιώκει να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με όλους τους βασικούς παίκτες της περιοχής και του διεθνούς συστήματος.

Η Άγκυρα συνομιλεί με τη Ρωσία, διατηρεί σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αναπτύσσει επαφές με αραβικές χώρες και ταυτόχρονα επιδιώκει να διαδραματίσει ρόλο στις εξελίξεις που αφορούν το Ιράν.

Ωστόσο, η φιλοδοξία αυτή δεν είναι χωρίς αντιφάσεις. Οι σχέσεις της Τουρκίας με τη Δύση παραμένουν σύνθετες, οι σχέσεις της με το Ισραήλ βρίσκονται σε περίοδο έντασης, ενώ η συνεργασία με τη Ρωσία συνυπάρχει με σημαντικές διαφωνίες σε μέτωπα όπως η Ουκρανία, η Συρία και ο Νότιος Καύκασος. Αυτό σημαίνει ότι η αυξημένη διπλωματική κινητικότητα δεν μεταφράζεται αυτομάτως και σε αυξημένη επιρροή.

Η Μαύρη Θάλασσα παραμένει κρίσιμο μέτωπο

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές του Τούρκου υπουργού στη Μαύρη Θάλασσα.

Ο Φιντάν έκανε λόγο για την ανάγκη προστασίας της ναυσιπλοΐας και αποφυγής ενεργειών που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την ασφάλεια στην περιοχή. Οι δηλώσεις αυτές συνδέονται άμεσα με την πορεία του πολέμου μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, αλλά και με τις επιπτώσεις που έχει η σύγκρουση στο εμπόριο, στις μεταφορές και στις ενεργειακές αλυσίδες.

Για την Ελλάδα, η σημασία της Μαύρης Θάλασσας δεν είναι θεωρητική. Η σταθερότητα στην περιοχή επηρεάζει την ευρωπαϊκή οικονομία, τις θαλάσσιες μεταφορές και την ενεργειακή ασφάλεια, ενώ τυχόν νέα κλιμάκωση θα μπορούσε να έχει συνέπειες σε ολόκληρη τη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Ο Νότιος Καύκασος στο επίκεντρο των σχεδιασμών

Ένα ακόμη σημαντικό θέμα των συνομιλιών ήταν οι εξελίξεις στον Νότιο Καύκασο.

Ο Φιντάν αναφέρθηκε θετικά στην πρόοδο που καταγράφεται στις σχέσεις μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας, καθώς και στις προσπάθειες που γίνονται για την ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας.

Η περιοχή βρίσκεται σε μεταβατική φάση. Από τη μία πλευρά, καταγράφεται πρόοδος στις διαδικασίες εξομάλυνσης. Από την άλλη, παραμένουν ανοιχτά ζητήματα που αφορούν την επιρροή της Ρωσίας, τις φιλοδοξίες της Τουρκίας και τις ισορροπίες ανάμεσα στις περιφερειακές δυνάμεις.

Για την Αθήνα, οι εξελίξεις αυτές έχουν ενδιαφέρον επειδή συνδέονται με τη διαμόρφωση νέων μεταφορικών και ενεργειακών διαδρόμων που ενδέχεται να επηρεάσουν τη γεωοικονομική εικόνα ολόκληρης της περιοχής.

Ενέργεια, Ορμούζ και η μάχη των διαδρόμων

Πίσω από τις περισσότερες περιφερειακές κρίσεις παραμένει η ενέργεια.

Η πιθανή επιστροφή του Ιράν στις διεθνείς αγορές πετρελαίου, η ασφάλεια των Στενών του Ορμούζ, οι ρωσικές εξαγωγές ενέργειας και οι εναλλακτικοί διάδρομοι μεταφοράς συνθέτουν μια σύνθετη εξίσωση με τεράστια οικονομική και στρατηγική σημασία.

Η Τουρκία επιδιώκει να αξιοποιήσει τη γεωγραφική της θέση ως χώρα διέλευσης ενέργειας, όμως δεν είναι η μόνη που διεκδικεί ρόλο. Η Ελλάδα, η Κύπρος, οι χώρες της Ανατολικής Μεσογείου και η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητούν επίσης τρόπους ενίσχυσης της ενεργειακής τους ασφάλειας και διαφοροποίησης των πηγών προμήθειας.

Αυτό σημαίνει ότι η συζήτηση για την ενέργεια δεν αφορά μόνο αγωγούς ή τιμές. Αφορά την ίδια τη γεωπολιτική ισορροπία της ευρύτερης περιοχής.

Περισσότερο από μια διμερή συνάντηση

Η επίσκεψη του Χακάν Φιντάν στη Μόσχα δεν ήταν μια απλή διπλωματική επαφή.

Πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η Μέση Ανατολή αναζητά νέα ισορροπία μετά τη συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν, ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται χωρίς ορατό τέλος και ο Νότιος Καύκασος επιχειρεί να περάσει από τη λογική της αντιπαράθεσης στη λογική της συνεργασίας.

Το βέβαιο είναι ότι οι δηλώσεις που έγιναν στη Μόσχα δεν αφορούν μόνο τις σχέσεις Ρωσίας και Τουρκίας. Αντανακλούν τη σταδιακή διαμόρφωση ενός νέου περιφερειακού τοπίου, όπου οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, στον Καύκασο και στη Μαύρη Θάλασσα αλληλεπιδρούν περισσότερο από ποτέ. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν αλλάζει η γεωπολιτική εξίσωση της περιοχής, αλλά ποιοι θα καταφέρουν να επηρεάσουν τους όρους αυτής της μετάβασης και ποιοι θα βρεθούν αντιμέτωποι με τις συνέπειές της.