Eurovision: Όταν η (υπο)κουλτούρα συναντά την πολιτική- Φέτος τα πράγματα είναι πιο σκληρά

Η Eurovision Song Contest 2026 δεν ήταν ποτέ απλώς ένας διαγωνισμός τραγουδιού. Πίσω από την “υποκουλτούρα”, τις παγιέτες, τις μπαλάντες, τα πυροτεχνήματα και τα viral performances, κρύβεται εδώ και δεκαετίες ένας καθρέφτης της ίδιας της Ευρώπης: των φόβων της, των συγκρούσεών της, των ιδεολογιών της, ακόμα και των γεωπολιτικών της συσχετισμών.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:

Ρούλα Μαντή

Και ίσως καμία χρονιά δεν το αποδεικνύει αυτό περισσότερο από τη φετινή.

Ο τελικός της Eurovision διεξάγεται μέσα σε ένα πρωτοφανές κλίμα έντασης, διχασμού και πολιτικής αντιπαράθεσης, με τη συμμετοχή του Ισραήλ να μετατρέπει το μεγαλύτερο τηλεοπτικό υπερθέαμα της Ευρώπης σε πεδίο σύγκρουσης για το τι σημαίνει «ουδετερότητα», «πολιτιστική διπλωματία» και «soft power» στον 21ο αιώνα.

Από το κιτς στο γεωπολιτικό σύμβολο

Η Eurovision ξεκίνησε το 1956, λίγα χρόνια μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ιδέα ήταν σχεδόν ουτοπική: μια ενωμένη Ευρώπη που θα τραγουδά αντί να πολεμά. Ένα τηλεοπτικό πείραμα συμφιλίωσης μέσα από τη μουσική.

Από τότε, όμως, ο διαγωνισμός έγινε κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Για εκατομμύρια Ευρωπαίους, η Eurovision είναι ένα είδος «κοινής ευρωπαϊκής γλώσσας». Ένα πολιτιστικό γεγονός που ενώνει χώρες με διαφορετικές θρησκείες, ιστορίες, τραύματα και πολιτικές αντιθέσεις. Σε μια ήπειρο που συχνά δυσκολεύεται να βρει κοινή ταυτότητα, η Eurovision κατάφερε επί δεκαετίες να λειτουργήσει σαν μια τεράστια ετήσια γιορτή.

Ο δημοσιογράφος και αναλυτής της Eurovision Dave Keating το περιγράφει χαρακτηριστικά:

«Είναι ίσως το μεγαλύτερο εργαλείο πολιτιστικής ήπιας ισχύος που διαθέτει η Ευρώπη. Και το κάνει χωρίς αμερικανική επιρροή, κάτι εξαιρετικά σπάνιο σήμερα».

Και όχι μια μικρή γιορτή. Τα τελευταία χρόνια συγκεντρώνει περισσότερους από 160 εκατομμύρια θεατές παγκοσμίως — περισσότερους, όπως σημειώνουν αναλυτές, από τα Όσκαρ, τα Grammy και το Super Bowl μαζί.

Αυτό ακριβώς είναι που κάνει τη φετινή κρίση τόσο σημαντική.

Γιατί όταν ένα τέτοιο πολιτιστικό γεγονός παύει να θεωρείται ουδέτερο, τότε η συζήτηση ξεφεύγει από τη μουσική.

Η σκιά της Γάζας πάνω στη σκηνή

Η συμμετοχή του Ισραήλ στη φετινή Eurovision έχει προκαλέσει τεράστιες αντιδράσεις λόγω του πολέμου στη Γάζα και των χιλιάδων θυμάτων που έχουν καταγραφεί μετά τις επιθέσεις της Χαμάς τον Οκτώβριο του 2023 και τη στρατιωτική απάντηση του Ισραήλ.

Περισσότεροι από 1.000 καλλιτέχνες και άνθρωποι του πολιτισμού ζήτησαν δημόσια τον αποκλεισμό του Ισραήλ από τον διαγωνισμό, υποστηρίζοντας ότι η Eurovision δεν μπορεί να παραμένει «απολιτική» όταν υπάρχει ένας πόλεμος με τόσο βαρύ ανθρωπιστικό αποτύπωμα.

Από την άλλη πλευρά, περισσότεροι από 1.000 επαγγελματίες της μουσικής βιομηχανίας υποστήριξαν το δικαίωμα του Ισραήλ να συμμετέχει, κάνοντας λόγο για επικίνδυνη πολιτικοποίηση της τέχνης.

Ο ιστορικός του θεσμού Dean Vuletic σημειώνει:

«Από τον πρώτο κιόλας διαγωνισμό, οι χώρες χρησιμοποιούσαν τη Eurovision για να διαμορφώσουν τη διεθνή εικόνα τους».

Κάπως έτσι, η Eurovision βρέθηκε εγκλωβισμένη στο ίδιο ερώτημα που διχάζει σήμερα κυβερνήσεις, πανεπιστήμια, δρόμους και κοινωνικά δίκτυα σε ολόκληρο τον κόσμο:

Μπορεί η τέχνη να μείνει πραγματικά έξω από την πολιτική;

«Η Eurovision δεν ήταν ποτέ απολιτική»

Οι ιστορικοί του θεσμού λένε ξεκάθαρα πως όχι.

Η Eurovision υπήρξε σχεδόν πάντα πολιτική απλώς συχνά το κοινό επέλεγε να το ξεχνά.

Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ο διαγωνισμός λειτουργούσε ως βιτρίνα της δυτικής Ευρώπης. Τη δεκαετία του ’70 υπήρξαν μποϊκοτάζ εξαιτίας δικτατοριών στην Ισπανία και την Πορτογαλία. Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο επηρέασε άμεσα τις σχέσεις Ελλάδας–Τουρκίας μέσα στον διαγωνισμό.

Το 1998, η νίκη της Dana International μιας ανοιχτά τρανς τραγουδίστριας από το Ισραήλ θεωρήθηκε ιστορική στιγμή για τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα και τη δημόσια ορατότητα των τρανς ατόμων στην Ευρώπη.

Το 2022, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η Ρωσία αποκλείστηκε από τον διαγωνισμό. Τότε πολλοί χειροκρότησαν την απόφαση ως ηθική στάση.

Σήμερα, όμως, αρκετές χώρες και θεατές ρωτούν:

«Αν αποκλείστηκε η Ρωσία, γιατί όχι και το Ισραήλ;»

Αυτό είναι ίσως το πιο εκρηκτικό ερώτημα που αντιμετωπίζει φέτος η European Broadcasting Union.

Ο Dave Keating υποστηρίζει:

«Η αποβολή της Ρωσίας έκανε πλέον αναπόφευκτες τις συγκρίσεις με το Ισραήλ. Από εκεί και πέρα, η Eurovision δεν μπορούσε να αποφύγει την κατηγορία των δύο μέτρων και δύο σταθμών».

Η μάχη της ψήφου και οι κατηγορίες για «χειραγώγηση»

Η περσινή διοργάνωση άφησε βαθιά τραύματα.

Η ισραηλινή συμμετοχή συγκέντρωσε τεράστια στήριξη από το κοινό, κερδίζοντας την ψήφο των τηλεθεατών, αλλά όχι και των επιτροπών. Αυτό πυροδότησε αμέσως κατηγορίες περί οργανωμένης πολιτικής κινητοποίησης.

Το σύστημα της Eurovision επιτρέπει έως και 20 ψήφους ανά άτομο — κάτι που πολλοί θεωρούν πλέον «κερκόπορτα» για στοχευμένες εκστρατείες επιρροής.

Η υπόθεση πήρε ακόμα μεγαλύτερες διαστάσεις όταν εμφανίστηκαν αναφορές για διαφημιστικές καμπάνιες και δημόσιες παρεμβάσεις υπέρ της ισραηλινής συμμετοχής, ακόμη και από τον ίδιο τον Μπένιαμιν Νετανιάχου

Ο ίδιος ο διαγωνισμός αναγκάστηκε να παρέμβει, προειδοποιώντας την ισραηλινή αποστολή για διαδικτυακά βίντεο που καλούσαν το κοινό να ψηφίσει μαζικά.

Ο Keating σχολιάζει:

«Αυτό που άλλαξε το 2024 ήταν ότι η ψηφοφορία επηρεάστηκε ξεκάθαρα από την πολιτική. Και αυτό αλλοίωσε τη φύση του διαγωνισμού».

Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η Eurovision μετατρέπεται σιγά σιγά σε έναν «ψηφιακό πόλεμο επιρροής», όπου οργανωμένα κοινά, κυβερνητικές εκστρατείες και social media campaigns μπορούν να επηρεάσουν δραματικά το αποτέλεσμα.

Και το ερώτημα πλέον δεν αφορά μόνο το Ισραήλ.

Αφορά το αν η Eurovision μπορεί ακόμη να θεωρείται «μουσικός διαγωνισμός» ή αν έχει εξελιχθεί σε μια γιγαντιαία πολιτιστική μάχη ταυτότητας.

Οι superfans που απομακρύνονται

Ίσως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της φετινής κρίσης να είναι το πώς έχει διχάσει τους ίδιους τους φανατικούς θαυμαστές του θεσμού.

Η Eurovision έχει αποκτήσει εδώ και χρόνια μια σχεδόν «θρησκευτική» κοινότητα superfans που ταξιδεύουν κάθε χρόνο για να παρακολουθήσουν live τα ημιτελικά και τον τελικό.

Για πολλούς από αυτούς, η φετινή διοργάνωση μοιάζει διαφορετική.

Ο Μάριους Νικολέσκου, ένας από τους γνωστούς superfans του θεσμού, δήλωσε:

«Δεν είναι πια διασκεδαστικό. Και υποτίθεται ότι αυτό ακριβώς πρέπει να είναι η Eurovision».

Η Βρετανίδα fan Έιμι, που παρακολουθεί χρόνια τον διαγωνισμό, λέει:

«Δεν νομίζω ότι η Eurovision θα είναι ποτέ ξανά η ίδια. Είναι λυπηρό που έχει διχάσει τόσο βαθιά την κοινότητα».

Άνθρωποι που επί δεκαετίες έβλεπαν τη Eurovision σαν ασφαλή χώρο διασκέδασης, inclusivity και ευρωπαϊκής ενότητας, μιλούν πλέον για τοξικότητα, διαδικτυακές επιθέσεις και πολιτική πόλωση.

Κάποιοι αποφάσισαν να μην παρακολουθήσουν καθόλου τη φετινή διοργάνωση.

Άλλοι λένε ότι «η Eurovision πέθανε όταν έγινε πολιτικό πεδίο μάχης».

Και άλλοι απαντούν πως ήταν πάντα πολιτική, απλώς τώρα αυτό φαίνεται πιο καθαρά από ποτέ.

Η Eurovision ως «soft power»

Ίσως τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο αυτής της ιστορίας να είναι το πόσο σοβαρά αντιμετωπίζουν πλέον οι κυβερνήσεις έναν μουσικό διαγωνισμό.

Γιατί η Eurovision δεν είναι απλώς τηλεθέαση.

Είναι εικόνα. Είναι επιρροή. Είναι branding χωρών.

Είναι αυτό που οι πολιτικοί επιστήμονες αποκαλούν «ήπια ισχύ» η δυνατότητα μιας χώρας να επηρεάζει τον κόσμο όχι με όπλα ή οικονομία, αλλά με πολιτισμό, εικόνα και συναίσθημα.

Και σε μια εποχή που οι πόλεμοι διεξάγονται ταυτόχρονα στα πεδία των μαχών, στα social media και στην παγκόσμια κοινή γνώμη, η Eurovision έχει μετατραπεί σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από μουσική.

Ίσως γι’ αυτό προκαλεί τόσο πάθος.

Ίσως γι’ αυτό προκαλεί τόσο θυμό.

Καθρέφτης

Η Eurovision κάποτε παρουσιαζόταν ως το σημείο όπου η Ευρώπη αφήνει στην άκρη τις διαφορές της και τραγουδά μαζί.

Φέτος μοιάζει περισσότερο με το σημείο όπου αυτές οι διαφορές εκρήγνυνται μπροστά σε εκατομμύρια θεατές.

Κι όμως, ίσως αυτό να είναι τελικά το πραγματικό πρόσωπο της Eurovision.

Όχι μια απόδραση από την πραγματικότητα, αλλά ένας καθρέφτης της.

Ένας καθρέφτης που κάθε χρόνο φωτίζεται από προβολείς, μουσική και χειροκροτήματα — αλλά αντανακλά πάντα τις αγωνίες, τις αντιφάσεις και τις συγκρούσεις της ίδιας της Ευρώπης.