Πώς το “fitspiration” στα social media επηρεάζει αρνητικά την ψυχική υγεία

Σε πλατφόρμες όπως το TikTok και το Instagram, το περιεχόμενο γύρω από τη γυμναστική βρίσκεται παντού. Οι αλγόριθμοι προβάλλουν λαμπερά βίντεο με γυμνασμένα σώματα, ρουτίνες προπόνησης και προωθήσεις υγιεινών τροφών. Αν και αυτή η τάση δεν είναι νέα, η λεγόμενη «fitspiration»—ο όρος προέρχεται από το «fitness» και «inspiration»—αποτελεί μία από τις πιο διαχρονικές μορφές διαδικτυακού περιεχομένου, με ρίζες στην κοινότητα της «thinspiration» που σχετίζεται με διατροφικές διαταραχές.

Το fitness περιεχόμενο έχει εξελιχθεί με νέα hashtags τα τελευταία χρόνια, ωστόσο κυριαρχεί ακόμη η οπτική γλώσσα του «fitspo», με φωτογραφίες και βίντεο που δίνουν έμφαση σε αυστηρές δίαιτες και εξαντλητικές προπονήσεις. Ερευνητές έχουν συγκεντρώσει στοιχεία που δείχνουν ότι αυτή η εικόνα μπορεί να βλάψει την ψυχική υγεία και την αυτοεικόνα των χρηστών, ενώ ενδέχεται να ενθαρρύνει διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές.

«Είναι εντυπωσιακό το πώς ανταποκρίνεται ο κόσμος σε αυτό το περιεχόμενο», αναφέρει η Valerie Gruest, ερευνήτρια του διαδικτυακού αντίκτυπου στην εικόνα σώματος στο Northwestern University. Η Gruest, πρώην Ολυμπιονίκης κολυμβήτρια που αγωνίστηκε για τη Γουατεμάλα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Ρίο ντε Τζανέιρο 2016, τονίζει πως το θέμα της fitspiration την αγγίζει ιδιαίτερα τόσο ως αθλήτρια όσο και ως επιστήμονα.

Μεγαλώνοντας σε αθλητικό περιβάλλον με έντονη «κουλτούρα διατροφικών διαταραχών», η Gruest αποφάσισε να στραφεί στην έρευνα μετά τον τραυματισμό της. Σε πρόσφατη μετα-ανάλυση που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Health Communication, εξέτασε τις επιπτώσεις της fitspiration στην ψυχική υγεία μέσα από δέκα χρόνια ερευνητικών δεδομένων.

Η εξέλιξη της fitspiration και οι επιπτώσεις της

Η Gruest εξηγεί ότι το fitspiration περιεχόμενο εμφανίζεται οργανικά στις ροές των κοινωνικών δικτύων, ειδικά σε άτομα με αθλητικό υπόβαθρο. Παρότι προωθεί έναν πιο δραστήριο τρόπο ζωής, συχνά ενθαρρύνει—άμεσα ή έμμεσα—τη φιλοδοξία για ένα πολύ αδύνατο, γυμνασμένο σώμα, κάτι που είναι δύσκολα εφικτό ακόμη και για επαγγελματίες αθλητές. Δεν σχετίζεται απαραίτητα με την αθλητική απόδοση, ενώ πολλές φορές οδηγεί σε ανθυγιεινές πρακτικές γύρω από τη διατροφή και την άσκηση.

Στη διδακτορική της διατριβή, η Gruest μίλησε με χρήστες κοινωνικών δικτύων όλων των επιπέδων φυσικής δραστηριότητας. Ακόμα και ανάμεσα σε αθλητές υπήρχε η αίσθηση ότι είναι αδύνατον να βρεθεί ο απαιτούμενος χρόνος ή να υιοθετηθεί τόσο αυστηρή νοοτροπία ώστε να επιτευχθούν τα πρότυπα σώματος που προβάλλονται online.

Το φαινόμενο της fitspiration ξεκίνησε στις αρχές του διαδικτύου μέσα από ιστοσελίδες υπέρ των διατροφικών διαταραχών, όπου χρήστες μοιράζονταν εμπειρίες και εικόνες με στόχο την επίτευξη ακραίων σωματικών προτύπων. Από εκεί μεταφέρθηκε σε πλατφόρμες όπως Tumblr και Pinterest, όπου αναδύθηκαν τα hashtags «thinspiration» και «thinspo». Όταν αρκετές πλατφόρμες άρχισαν να μπλοκάρουν τέτοιους λογαριασμούς, γεννήθηκε το fitspiration: φωτογραφίες τύπου selfie με αθλητικά ρούχα γνωστών brands, που εξακολουθούν να προωθούν το πολύ λεπτό σώμα κάτω από τον μανδύα της «ευεξίας».

Με την εξάπλωση των Facebook, Instagram, Twitter και Snapchat, το fitspiration έγινε πανταχού παρόν. Πλέον μπορεί να μη βλέπουμε πάντα το hashtag «fitspiration», αλλά τα βασικά χαρακτηριστικά του παραμένουν κυρίαρχα στο fitness marketing πολλών brands.

Τι αποκαλύπτουν οι έρευνες για τις επιπτώσεις του fitspo

Σε μετα-ανάλυση 26 επιστημονικών μελετών που πραγματοποίησε πρόσφατα η Gruest, διαπιστώθηκε πως η έκθεση σε fitspo περιεχόμενο έχει σταθερά αρνητικό αντίκτυπο στους χρήστες. Οι συμμετέχοντες σύγκριναν τον εαυτό τους με τα πρότυπα που έβλεπαν, αυξάνονταν τα αρνητικά συναισθήματα και μειώνονταν οι θετικές σκέψεις για τον εαυτό τους. Παράλληλα υπήρξε αύξηση της παρακίνησης για δίαιτα και άσκηση—κάτι που δείχνει ότι αυτό το περιεχόμενο επηρεάζει συμπεριφορές πέρα από τον ψηφιακό κόσμο.

Αν και θα μπορούσε κάποιος να θεωρήσει θετικό ότι παρακινεί προς περισσότερη άσκηση ή υγιεινή διατροφή, η Gruest ξεκαθαρίζει πως ο στόχος δεν είναι πραγματικά η υγεία αλλά η επίτευξη ενός συγκεκριμένου σωματικού προτύπου. Το fitspiration συχνά προωθεί υπερβολικά αυστηρούς κανόνες στη διατροφή—ακόμη πιο αυστηρούς κι από αυτούς των επαγγελματιών αθλητών—και εξαντλητικά προγράμματα γυμναστικής, τα οποία δεν είναι κατάλληλα για τον μέσο άνθρωπο.

Οι δημιουργοί τέτοιου περιεχομένου δεν μιλούν απλώς για υγιεινή ζωή αλλά συχνά ενθαρρύνουν περιορισμό τροφής ή έντονη άσκηση ως αντιστάθμισμα για όσα καταναλώθηκαν, κάτι που οδηγεί σε ανθυγιεινά μοτίβα συμπεριφοράς.

Γιατί τα πρότυπα σώματος του fitspo είναι επικίνδυνα

Το πρότυπο σώματος που προβάλλεται μέσα από τη fitspiration είναι συχνά ανέφικτο για τους περισσότερους ανθρώπους—και αυτό συμβάλλει στον αρνητικό ψυχολογικό αντίκτυπο. Οι χρήστες μπαίνουν σε έναν φαύλο κύκλο προσπαθειών χωρίς αποτέλεσμα, γεγονός που προκαλεί απογοήτευση. Η επίτευξη ενός πολύ λεπτού αλλά παράλληλα μυώδους σώματος απαιτεί σημαντική προσπάθεια στη διατροφή, στην αποκατάσταση αλλά και στον τρόπο ζωής συνολικά—κάτι που ακόμα κι οι ελίτ αθλητές δυσκολεύονται να πετύχουν πλήρως.

Πολλοί συμμετέχοντες στην έρευνα της Gruest περιέγραψαν αυτή τη διαδικασία ως «ατέρμονη»: μόλις καταφέρεις κάτι, ένα νέο post σου υπενθυμίζει ότι υπάρχουν κι άλλα πράγματα πάνω σου που πρέπει ν’ αλλάξεις.

Υπάρχει θετικός τρόπος παρουσίασης fitness περιεχομένου;

Υπάρχουν influencers εκτός του χώρου της fitspiration που προωθούν μια πιο υγιή και ολιστική προσέγγιση: εστιάζουν στις πραγματικές ανάγκες του σώματος όσον αφορά τη διατροφή, την άσκηση, τον ύπνο και την αποκατάσταση. Ωστόσο απαιτείται ευρύτερη κινητοποίηση στον χώρο των επαγγελματιών υγείας ώστε να επικοινωνούνται σωστά τα θέματα υγείας στα Μέσα.

Οι νεότερες γενιές ενημερώνονται κυρίως μέσω social media για θέματα ευεξίας—κι εκεί πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην αξιόπιστη πληροφόρηση.

Πώς επηρεάζονται παιδιά και έφηβοι;

Οι νεαροί χρήστες αναφέρουν πως το fitness περιεχόμενο είναι ένα από τα βασικά είδη στα οποία εκτίθενται καθημερινά. Στη διδακτορική εργασία της Gruest, οι νεότεροι συμμετέχοντες αισθάνθηκαν ότι δεν έχουν τον έλεγχο του τι βλέπουν στις ροές τους. Μόνο οι μεγαλύτεροι ηλικιακά (τέλη 20s) είχαν πλέον την ωριμότητα να αποφεύγουν τέτοιου είδους περιεχόμενο επειδή τους έκανε να νιώθουν άσχημα—κάτι όμως που χρειάστηκε χρόνια εμπειρίας στα social media για να καταλάβουν.

Έρευνες δείχνουν ότι οι νεότεροι δυσκολεύονται ολοένα περισσότερο να πλοηγηθούν σε αυτά τα έντονα οπτικά περιβάλλοντα. Η έκθεση σε τέτοιο περιεχόμενο σχετίζεται στενά με προβλήματα εικόνας σώματος αλλά και τάσεις προς διατροφικές διαταραχές. Ο χρόνος μπροστά στην οθόνη παίζει μεγάλο ρόλο: μόνο μέσα σε ένα λεπτό στα social media μπορεί κανείς να δει δεκάδες εικόνες σαν αυτές που χρησιμοποιούνται στα πειράματα των ερευνητών.

Πώς μπορούμε να προστατευτούμε; Κόκκινες σημαίες στα feeds μας

Η Gruest συμβουλεύει τους χρήστες να κάνουν μια ειλικρινή αυτοαξιολόγηση: Πώς νιώθετε όταν βλέπετε αυτό το περιεχόμενο; Ταιριάζει στις αξίες σας; Προωθεί κάτι ανθυγιεινό ή υπερβολικό; Πολλοί δηλώνουν ότι οι αυστηρές δίαιτες και οι εξαντλητικές προπονήσεις κυριεύουν τη ζωή τους—αρνούνται κοινωνικές εκδηλώσεις γιατί νιώθουν υποχρεωμένοι να πάνε γυμναστήριο ή πιστεύουν πως δεν μπορούν να παραλείψουν ούτε μία προπόνηση.

Το fitspiration σχεδιάζεται ώστε να είναι ιδιαίτερα ελκυστικό οπτικά—κι αυτό του δίνει τεράστια δυναμική στις πλατφόρμες εικόνας. Ένας ρεαλιστικός επαναπροσδιορισμός στόχων είναι απαραίτητος: τι πραγματικά επιδιώκετε; Υγεία ή απλώς αισθητική; Εκεί βρίσκεται η ουσιαστική γραμμή διαφοροποίησης.

Αν αντιμετωπίζετε πρόβλημα με διατροφικές διαταραχές ή γνωρίζετε κάποιον που χρειάζεται βοήθεια, επικοινωνήστε με ειδικούς φορείς υποστήριξης.

scientificamerican.com