Ανάλυση: Τι κρύβεται πίσω από τη νέα περιφερειακή σύγκλιση Αιγύπτου-Σαουδικής Αραβίας-Τουρκίας-Πακιστάν

Η επικείμενη συνάντηση της Αιγύπτου, της Σαουδικής Αραβίας, της Τουρκίας και του Πακιστάν στο Κάιρο ενδέχεται να αποδειχθεί πολύ σημαντικότερη από όσο δείχνει εκ πρώτης όψεως. Την ώρα που ο πόλεμος στη Γάζα, η αντιπαράθεση Ισραήλ – Ιράν, η αστάθεια στον Λίβανο, οι εξελίξεις στην Ερυθρά Θάλασσα και οι ανταγωνισμοί στην Ανατολική Μεσόγειο αναδιαμορφώνουν τον γεωπολιτικό χάρτη, τέσσερις από τις σημαντικότερες δυνάμεις του ευρύτερου μουσουλμανικού κόσμου επιχειρούν να οικοδομήσουν έναν μόνιμο μηχανισμό συνεννόησης. Επισήμως κάνουν λόγο για διάλογο, συνεργασία και αποκλιμάκωση.

Σπύρος Σιδέρης

Ωστόσο, η διαδοχική αναβάθμιση των επαφών τους, η διεύρυνση της ατζέντας και η συγκυρία μέσα στην οποία πραγματοποιείται η νέα συνάντηση δημιουργούν την αίσθηση ότι στη Μέση Ανατολή διαμορφώνεται κάτι μεγαλύτερο από μια απλή διπλωματική πρωτοβουλία.

Από το Ριάντ στο Κάιρο

Η συνάντηση στο Κάιρο θα είναι η τέταρτη κατά σειρά μετά τις επαφές που πραγματοποιήθηκαν στο Ριάντ, στην Ισλαμαμπάντ και στην Αττάλεια τους προηγούμενους μήνες.

Αρχικά, οι συζητήσεις επικεντρώνονταν κυρίως στην ανάγκη αποφυγής μιας γενικευμένης περιφερειακής ανάφλεξης, ιδιαίτερα μετά την κλιμάκωση ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν. Σταδιακά, όμως, η θεματολογία άρχισε να επεκτείνεται σε ζητήματα που αφορούν την ασφάλεια του Κόλπου, τις θαλάσσιες οδούς μεταφοράς ενέργειας, τις μελλοντικές αρχιτεκτονικές ασφαλείας και τον συντονισμό των τεσσάρων χωρών στα διεθνή φόρα.

Διπλωματικές πηγές στις αραβικές πρωτεύουσες επιμένουν ότι δεν πρόκειται για συμμαχία. Αντίθετα, περιγράφουν τη διαδικασία ως μια «πλατφόρμα συνεννόησης» που εξελίσσεται σταδιακά, ανάλογα με τις περιφερειακές εξελίξεις.

Ωστόσο, η συχνότητα των επαφών και το επίπεδο εκπροσώπησης δείχνουν ότι οι τέσσερις χώρες αναζητούν κάτι περισσότερο από μια απλή ανταλλαγή απόψεων.

Η νέα γεωπολιτική εξίσωση

Η σημασία του σχήματος δεν βρίσκεται μόνο στον αριθμό των συμμετεχόντων αλλά και στο ειδικό βάρος που διαθέτουν.

Η Αίγυπτος αποτελεί το πολυπληθέστερο αραβικό κράτος και βασικό παράγοντα στα ζητήματα της Γάζας και της Ανατολικής Μεσογείου. Η Σαουδική Αραβία παραμένει η μεγαλύτερη αραβική οικονομία και καθοριστικός παίκτης στην παγκόσμια αγορά ενέργειας. Η Τουρκία διαθέτει σημαντική στρατιωτική ισχύ, ισχυρή αμυντική βιομηχανία και αυξανόμενη διπλωματική επιρροή. Το Πακιστάν, από την πλευρά του, αποτελεί πυρηνική δύναμη με στρατηγική θέση ανάμεσα στη Νότια Ασία, την Κεντρική Ασία και τη Μέση Ανατολή.

Η σύγκλιση αυτών των τεσσάρων χωρών δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα, ακόμη κι αν δεν συνοδεύεται από επίσημες ανακοινώσεις περί συμμαχιών.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι συζητήσεις επικεντρώνονται ολοένα και περισσότερο στο πώς θα διαμορφωθεί η «επόμενη ημέρα» μετά τις σημερινές συγκρούσεις, αλλά και στο ποιος θα έχει λόγο στη διαμόρφωση των νέων περιφερειακών κανόνων.

Η προσέγγιση Καΐρου – Άγκυρας αλλάζει τα δεδομένα

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί η συνεχιζόμενη βελτίωση των σχέσεων ανάμεσα στην Αίγυπτο και την Τουρκία.

Μετά από χρόνια έντονης αντιπαράθεσης, οι δύο χώρες έχουν επαναφέρει τους διαύλους επικοινωνίας σε υψηλό επίπεδο, ενώ οι διπλωματικές και πολιτικές επαφές έχουν πολλαπλασιαστεί.

Αναλυτές εκτιμούν ότι η αποκατάσταση των σχέσεων ανάμεσα σε Κάιρο και Άγκυρα αφαιρεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κατακερματισμού του μουσουλμανικού κόσμου. Παράλληλα, δημιουργεί προϋποθέσεις για συντονισμό σε μια σειρά από μέτωπα, από τη Λιβύη και την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα και το Κέρας της Αφρικής.

Η εξέλιξη αυτή παρακολουθείται με ιδιαίτερη προσοχή από πολλές πρωτεύουσες, καθώς θα μπορούσε να επηρεάσει ισορροπίες που θεωρούνταν δεδομένες μέχρι πριν από λίγα χρόνια.

Οι δυσκολίες και τα όρια

Παρά τη δυναμική που αναπτύσσεται, η πορεία δεν είναι δεδομένη.

Οι τέσσερις χώρες δεν ταυτίζονται σε όλα τα ζητήματα. Διαθέτουν διαφορετικές προτεραιότητες, διαφορετικές στρατηγικές σχέσεις και συχνά διαφορετικές προσεγγίσεις σε κρίσιμα περιφερειακά θέματα.

Επιπλέον, καμία από αυτές δεν επιθυμεί να βρεθεί σε ευθεία αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ούτε να εμφανιστεί ως ηγέτιδα ενός ανταγωνιστικού μπλοκ απέναντι σε άλλες δυνάμεις της περιοχής.

Αυτός είναι και ο λόγος που η ρητορική παραμένει προσεκτική, με έμφαση στην αποκλιμάκωση, τη σταθερότητα και τη συνεργασία.

Παρ’ όλα αυτά, το γεγονός ότι οι τέσσερις χώρες συνεχίζουν να συναντώνται σε τόσο πυκνά χρονικά διαστήματα αποκαλύπτει ότι αντιλαμβάνονται πως η Μέση Ανατολή βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική καμπή. Το Κάιρο ίσως να μην ανακοινώσει κάποια θεαματική συμφωνία. Η πραγματική σημασία της συνάντησης βρίσκεται αλλού: στην προσπάθεια διαμόρφωσης ενός νέου πλαισίου περιφερειακής συνεννόησης την ώρα που ο χάρτης της περιοχής επανασχεδιάζεται μέσα από πολέμους, κρίσεις και ανταγωνισμούς.

Σε αυτό το περιβάλλον, ακόμη και μια συνάντηση που παρουσιάζεται ως «μηχανισμός διαβούλευσης» μπορεί να εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς παράγοντες της επόμενης ημέρας. Και αυτός είναι ο λόγος που το βλέμμα πολλών πρωτευουσών στρέφεται ήδη στο Κάιρο.