Πολιτικοί και δικτάτορες λατρεύουν το Μουντιάλ… και υπάρχει σοβαρός λόγος γι’ αυτό

Το ποδόσφαιρο είναι ίσως η μοναδική «γλώσσα» που μιλούν σχεδόν όλοι οι λαοί της Γης. Για έναν μήνα κάθε τέσσερα χρόνια, οι πόλεμοι, οι κρίσεις, οι εκλογές και οι πολιτικές αντιπαραθέσεις μοιάζουν να περνούν σε δεύτερη μοίρα. Δισεκατομμύρια άνθρωποι στρέφουν το βλέμμα τους σε ένα γήπεδο.

Ρούλα Μαντή

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, το Παγκόσμιο Κύπελλο δεν υπήρξε ποτέ μόνο μια αθλητική διοργάνωση.

Οι κοινωνιολόγοι του αθλητισμού το χαρακτηρίζουν συχνά ως τη μεγαλύτερη ειρηνική συγκέντρωση συλλογικών συναισθημάτων στον κόσμο. Για τους πολιτικούς ηγέτες όμως, και ιδιαίτερα για τους αυταρχικούς ηγέτες, το Μουντιάλ αντιπροσωπεύει κάτι ακόμη σημαντικότερο: μια μοναδική ευκαιρία να διαμορφώσουν την εικόνα της χώρας τους, να ενισχύσουν την εσωτερική νομιμοποίηση της εξουσίας τους και να προβάλλουν ένα προσεκτικά σχεδιασμένο αφήγημα προς το εξωτερικό.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι πιο εμβληματικές διοργανώσεις στην ιστορία του θεσμού συνδέθηκαν με ισχυρούς ηγέτες, αυταρχικά καθεστώτα και μεγάλες πολιτικές επιδιώξεις.

Το ποδόσφαιρο ως εργαλείο εξουσίας

Η σχέση αθλητισμού και πολιτικής είναι πολύ παλαιότερη από το Μουντιάλ.

Στην αρχαία Ρώμη οι αυτοκράτορες χρησιμοποιούσαν τα θεάματα στα αμφιθέατρα για να καλλιεργούν τη λαϊκή αποδοχή. Το περίφημο «άρτον και θεάματα» δεν αφορούσε απλώς τη διασκέδαση. Ήταν μηχανισμός πολιτικής σταθερότητας.

Στον 20ό αιώνα τα μεγάλα αθλητικά γεγονότα απέκτησαν έναν ακόμη πιο ισχυρό ρόλο. Η εμφάνιση του ραδιοφώνου, αργότερα της τηλεόρασης και σήμερα των ψηφιακών μέσων επέτρεψε σε κυβερνήσεις να απευθύνονται ταυτόχρονα σε εκατομμύρια ανθρώπους.

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του Βερολίνου το 1936 θεωρούνται το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αθλητικής προπαγάνδας. Δύο χρόνια νωρίτερα, το Μουντιάλ της Ιταλίας είχε ήδη δείξει τον δρόμο.

1934: Ο Μουσολίνι ανακαλύπτει τη δύναμη της μπάλας

Όταν η FIFA ανέθεσε το Παγκόσμιο Κύπελλο του 1934 στην Ιταλία, ο Μπενίτο Μουσολίνι βρισκόταν ήδη δώδεκα χρόνια στην εξουσία.

Το φασιστικό καθεστώς είχε οικοδομήσει μια ολόκληρη πολιτική φιλοσοφία γύρω από την πειθαρχία, τη σωματική δύναμη και τη λατρεία του κράτους. Ο αθλητισμός αποτελούσε κεντρικό κομμάτι αυτής της ιδεολογίας.

Η διοργάνωση μετατράπηκε σε μια γιγαντιαία διαφήμιση του φασισμού. Νέα στάδια υψώθηκαν σε πολλές πόλεις. Οι τελετές ήταν γεμάτες στρατιωτικά στοιχεία και φασιστικούς συμβολισμούς. Τα εισιτήρια, οι αφίσες και τα αναμνηστικά έφεραν το αποτύπωμα του καθεστώτος.

Η Ιταλία κατέκτησε το τρόπαιο και η νίκη παρουσιάστηκε ως απόδειξη της «ανωτερότητας» του φασιστικού μοντέλου.

Αρκετοί ιστορικοί εξακολουθούν να εξετάζουν καταγγελίες για πολιτικές πιέσεις προς διαιτητές και αξιωματούχους. Αν και ορισμένοι ισχυρισμοί παραμένουν δύσκολο να αποδειχθούν, το βέβαιο είναι ότι ο Μουσολίνι κατάφερε να συνδέσει το όνομά του με τον θρίαμβο της εθνικής ομάδας.

Για πρώτη φορά στην ιστορία, ένας ηγέτης κατάλαβε πόσο ισχυρό πολιτικό όπλο μπορούσε να γίνει το ποδόσφαιρο.

1978: Όταν οι ζητωκραυγές σκέπαζαν τις κραυγές

Σαράντα τέσσερα χρόνια αργότερα, μια άλλη κυβέρνηση θα επιχειρούσε κάτι παρόμοιο.

Η Αργεντινή της στρατιωτικής χούντας φιλοξενούσε το Παγκόσμιο Κύπελλο εν μέσω μιας από τις πιο σκοτεινές περιόδους της ιστορίας της.

Ο στρατηγός Χόρχε Ραφαέλ Βιδέλα και οι συνεργάτες του είχαν εξαπολύσει ένα κύμα πολιτικών διώξεων. Χιλιάδες πολίτες συνελήφθησαν χωρίς δίκη, βασανίστηκαν ή εξαφανίστηκαν.

Κι όμως, στις τηλεοπτικές οθόνες του κόσμου εμφανιζόταν μια χώρα γιορτής.

Το συγκλονιστικό στοιχείο είναι ότι το κέντρο βασανιστηρίων ESMA βρισκόταν σε μικρή απόσταση από το στάδιο Μονουμεντάλ όπου διεξάγονταν αγώνες του Μουντιάλ.

Αργότερα, επιζώντες κατέθεσαν ότι άκουγαν τα πανηγύρια των φιλάθλων από τα κελιά τους.

Η κατάκτηση του τροπαίου από την εθνική ομάδα της Αργεντινής έδωσε στο καθεστώς μια τεράστια προπαγανδιστική νίκη. Ωστόσο, η παρουσία χιλιάδων ξένων δημοσιογράφων συνέβαλε επίσης στη διεθνοποίηση των καταγγελιών για τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το Μουντιάλ λειτούργησε τελικά και προς τις δύο κατευθύνσεις: ως εργαλείο προπαγάνδας αλλά και ως παράθυρο αποκάλυψης.

Η νέα εποχή του «sportswashing»

Στις αρχές του 21ου αιώνα εμφανίστηκε ένας νέος όρος: sportswashing.

Πρόκειται για τη χρήση αθλητικών διοργανώσεων προκειμένου μια χώρα να βελτιώσει τη διεθνή εικόνα της και να απομακρύνει τη συζήτηση από αμφιλεγόμενα ζητήματα.

Η λέξη δεν αποτελεί επίσημο ακαδημαϊκό όρο, χρησιμοποιείται όμως ευρέως από ερευνητές, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διεθνή μέσα ενημέρωσης.

Η λογική είναι απλή.

Αν εκατοντάδες εκατομμύρια τηλεθεατές βλέπουν γεμάτα στάδια, φιλόξενες πόλεις και εντυπωσιακές τελετές, τότε η δημόσια εικόνα μιας χώρας μπορεί να αλλάξει πολύ πιο γρήγορα από ό,τι μέσω της διπλωματίας.

Ρωσία 2018: Η πιο φιλική εικόνα του Πούτιν

Το Μουντιάλ του 2018 αποτέλεσε μια μεγάλη δοκιμασία για τη Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν.

Η χώρα βρισκόταν ήδη σε αντιπαράθεση με τη Δύση μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014. Παράλληλα δεχόταν επικρίσεις για περιορισμό πολιτικών ελευθεριών και ελέγχου των μέσων ενημέρωσης.

Η διοργάνωση έδωσε στη Μόσχα την ευκαιρία να παρουσιάσει μια διαφορετική εικόνα.

Οι φίλαθλοι συνάντησαν οργανωμένες πόλεις, σύγχρονες υποδομές και μια φιλόξενη καθημερινότητα που απείχε από τα στερεότυπα που κυριαρχούσαν στη Δύση.

Πολλοί αναλυτές θεώρησαν ότι η Ρωσία πέτυχε έναν σημαντικό επικοινωνιακό στόχο. Η εικόνα εκείνου του καλοκαιριού έμοιαζε εντελώς διαφορετική από εκείνη που θα ακολουθούσε λίγα χρόνια αργότερα με τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Κατάρ 2022: Το ακριβότερο Μουντιάλ όλων των εποχών

Αν η Ρωσία επένδυσε δισεκατομμύρια, το Κατάρ επένδυσε δεκάδες δισεκατομμύρια.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις διεθνών οικονομικών οργανισμών και μέσων ενημέρωσης, η συνολική δαπάνη για έργα που συνδέθηκαν με το Μουντιάλ ξεπέρασε κατά πολύ κάθε προηγούμενη διοργάνωση.

Το εμιράτο επιδίωκε να μετατραπεί από έναν ενεργειακό γίγαντα σε παγκόσμιο παίκτη με πολιτική και πολιτιστική επιρροή.

Το Μουντιάλ αποτέλεσε το αποκορύφωμα αυτής της στρατηγικής.

Την ίδια στιγμή όμως, οι διεθνείς οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έθεταν επίμονα ερωτήματα για τις συνθήκες εργασίας μεταναστών εργατών, τα εργασιακά δικαιώματα και τις ατομικές ελευθερίες.

Η συζήτηση γύρω από το Κατάρ έδειξε ότι οι αθλητικές διοργανώσεις δεν μπορούν πλέον να αποκοπούν από τον δημόσιο διάλογο για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Και τώρα ο Τραμπ

Το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2026 φέρνει μια νέα ιδιαιτερότητα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι δικτατορία. Διαθέτουν ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμούς, ανεξάρτητη δικαιοσύνη και ελεύθερα μέσα ενημέρωσης.

Ωστόσο, η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο έχει δημιουργήσει ερωτήματα για το πώς θα χρησιμοποιηθεί πολιτικά η διοργάνωση.

Σε αντίθεση με τον Μουσολίνι, τον Βιδέλα, τον Πούτιν ή τους ηγέτες του Κατάρ, ο Τραμπ δεν φαίνεται να επιδιώκει να εμφανιστεί πιο μετριοπαθής ή πιο φιλικός προς τον κόσμο.

Αντίθετα, η πολιτική του ταυτότητα βασίζεται ακριβώς στην εικόνα του ηγέτη που συγκρούεται, προκαλεί και αψηφά τις συμβάσεις.

Αυτό κάνει το Μουντιάλ του 2026 διαφορετικό από όλα τα προηγούμενα.

Δεν αποκλείεται τα γήπεδα να γίνουν χώρος όχι μόνο πανηγυρισμών αλλά και πολιτικών μηνυμάτων, διαμαρτυριών και αντιπαραθέσεων.

Η μεγάλη αντίφαση του ποδοσφαίρου

Η FIFA επαναλαμβάνει εδώ και δεκαετίες ότι «το ποδόσφαιρο ενώνει». Η ιστορία δείχνει ότι αυτό είναι αλήθεια.

Δείχνει όμως και κάτι ακόμη.

Το ποδόσφαιρο ενώνει τόσο αποτελεσματικά τους ανθρώπους, ώστε οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να αντισταθούν στον πειρασμό να αξιοποιήσουν αυτή τη δύναμη. Γι’ αυτό και κάθε Μουντιάλ είναι ταυτόχρονα δύο πράγματα.

Είναι η γιορτή των φιλάθλων. Και είναι μια μάχη αφηγήσεων για το ποια εικόνα μιας χώρας θα δει ο κόσμος.

Η μπάλα κυλά στο χορτάρι. Όμως πίσω από αυτήν συχνά κινούνται πολύ μεγαλύτερες δυνάμεις από τις έντεκα φανέλες κάθε ομάδας.