Η ιστορία της Έστερ Πόλακ: Οι νέες μητέρες χρειάζονται κάτι περισσότερο από επιδόματα

Η μητρότητα παρουσιάζεται συχνά ως η πιο φωτεινή και ολοκληρωμένη περίοδος στη ζωή μιας γυναίκας. Πίσω όμως από τις φωτογραφίες ευτυχίας, τα οικογενειακά στιγμιότυπα και τις δημόσιες αφηγήσεις για τη «χαρά του παιδιού», χιλιάδες νέες μητέρες σε όλη την Ευρώπη βιώνουν μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα: εξάντληση, μοναξιά, άγχος και, πολλές φορές, κατάθλιψη.

Επιμέλεια:

Ρούλα Μαντή

Η ιστορία της Έστερ Πόλακ από τη Βουδαπέστη είναι χαρακτηριστική. Έγινε μητέρα στα 26 της χρόνια, σε μια δύσκολη προσωπική περίσταση, χωρίς ουσιαστική στήριξη από το περιβάλλον της. «Κανείς δεν καταλάβαινε τι περνούσα», θυμάται σήμερα, ακόμη συγκινημένη. Ένιωθε παγιδευμένη μέσα σε μια καθημερινότητα από ατελείωτες ώρες φροντίδας, συναισθηματική πίεση και σιωπή. Μόνο όταν η κόρη της πήγε νηπιαγωγείο και επέστρεψε στην εργασία της ένιωσε ότι ξαναβρήκε ένα κομμάτι του εαυτού της.

Η εμπειρία της δεν αποτελεί εξαίρεση. Σύμφωνα με πανευρωπαϊκή έρευνα του 2024 σε σχεδόν 10.000 μητέρες από 12 χώρες, μία στις τρεις γυναίκες μετά τον τοκετό εμφάνισε έντονο άγχος, ενώ μία στις πέντε παρουσίασε συμπτώματα κατάθλιψης. Παράλληλα, διεθνείς μελέτες δείχνουν ότι έως και οι μισές περιπτώσεις επιλόχειας κατάθλιψης δεν διαγιγνώσκονται ποτέ ή δεν λαμβάνουν θεραπεία.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προειδοποιεί ότι η ψυχική υγεία των μητέρων παραμένει μία από τις πιο υποτιμημένες πτυχές της δημόσιας υγείας. Η επιλόχεια κατάθλιψη δεν επηρεάζει μόνο τη μητέρα αλλά και την ανάπτυξη του παιδιού, τη σχέση γονέα-βρέφους και συνολικά τη λειτουργία της οικογένειας.

Η σιωπηλή κρίση πίσω από τη μητρότητα

Παρά την έκταση του προβλήματος, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τη μητρότητα κυρίως ως οικονομικό ή δημογραφικό ζήτημα. Τα τελευταία χρόνια, κυβερνήσεις από τη Γαλλία έως την Ουγγαρία ανακοίνωσαν γενναία επιδόματα, φοροαπαλλαγές και οικονομικά κίνητρα για την αύξηση των γεννήσεων.

Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πιο σύνθετη.

Η Ουγγαρία αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η κυβέρνηση Όρμπαν επένδυσε δισεκατομμύρια ευρώ σε πολιτικές ενίσχυσης των οικογενειών: φοροαπαλλαγές για μητέρες, στεγαστικά προγράμματα, επιδοτήσεις και δάνεια για νέα ζευγάρια. Παρ’ όλα αυτά, τα ποσοστά γεννήσεων συνέχισαν να μειώνονται και το 2025 καταγράφηκαν ιστορικά χαμηλά επίπεδα γεννήσεων στη χώρα.

Το ερώτημα που αναδύεται είναι βαθύτερο: αρκεί η οικονομική ενίσχυση όταν οι νέοι γονείς νιώθουν μόνοι;

Πολλές νέες μητέρες περιγράφουν μια καθημερινότητα κοινωνικής απομόνωσης. Οι παραδοσιακές δομές υποστήριξης – οι μεγάλες οικογένειες, οι γειτονιές, οι κοινότητες – έχουν σε μεγάλο βαθμό αποδυναμωθεί. Οι σύντροφοι συχνά εργάζονται ατελείωτες ώρες και οι γυναίκες περνούν ολόκληρες ημέρες μόνες με ένα βρέφος.

«Παλιά οι μητέρες ζητούσαν βοήθεια για τις δουλειες του σπιτιού. Τώρα ζητούν κυρίως κάποιον να μιλήσουν», λέει η Gyöngyi Erős, συντονίστρια του ουγγρικού οργανισμού Otthon Segítünk στο Έστεργκομ.

Το μοντέλο Home-Start και η δύναμη της ανθρώπινης παρουσίας

Μέσα σε αυτό το κενό, οργανώσεις όπως το Home-Start Worldwide προσπαθούν να προσφέρουν κάτι που τα κράτη συχνά αδυνατούν: ανθρώπινη παρουσία.

Το Home-Start δραστηριοποιείται σήμερα σε 22 χώρες και στηρίζεται κυρίως σε εκπαιδευμένους εθελοντές – συνήθως γονείς που έχουν περάσει οι ίδιοι από παρόμοιες δυσκολίες.

Οι εθελοντές επισκέπτονται οικογένειες στο σπίτι κάθε εβδομάδα. Δεν λειτουργούν ως ειδικοί ή θεραπευτές. Ακούνε. Συζητούν. Κρατούν το μωρό για λίγο ώστε η μητέρα να ξεκουραστεί ή να κάνει μπάνιο. Βοηθούν στις καθημερινές δουλειές. Κυρίως όμως προσφέρουν το αίσθημα ότι κάποιος βρίσκεται δίπλα σου.

Η ίδια η Πολάκ, χρόνια μετά τη δική της δύσκολη εμπειρία, έγινε εθελόντρια στο ουγγρικό παράρτημα του οργανισμού. «Αν κάποιος με είχε στηρίξει τότε, θα είχε αλλάξει τα πάντα», λέει σήμερα. «Γι’ αυτό τώρα προσπαθώ να βοηθήσω άλλες γυναίκες».

Έρευνες γύρω από το μοντέλο Home-Start δείχνουν ότι τέτοιες παρεμβάσεις μπορούν να μειώσουν το άγχος των γονέων, να ενισχύσουν την αυτοπεποίθηση των μητέρων και να βελτιώσουν σημαντικά την ψυχική τους υγεία.

Η «αόρατη» επιλόχεια κατάθλιψη

Η επιλόχεια κατάθλιψη εξακολουθεί να συνοδεύεται από έντονο κοινωνικό στίγμα. Πολλές γυναίκες φοβούνται να μιλήσουν, θεωρώντας ότι η δυσκολία προσαρμογής στη μητρότητα αποτελεί προσωπική αποτυχία.

Αυτή η σιωπή συχνά καθυστερεί τη διάγνωση.

Σύμφωνα με διεθνείς μελέτες, περίπου μία στις επτά γυναίκες εμφανίζει επιλόχεια κατάθλιψη, ενώ τα ποσοστά αυξήθηκαν δραματικά κατά την περίοδο της πανδημίας, όταν η κοινωνική απομόνωση και η ανασφάλεια εντάθηκαν.

Ερευνητές επισημαίνουν επίσης ότι η ψυχική κατάσταση μιας μητέρας επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: τη σχέση με τον σύντροφο, την οικονομική ασφάλεια, τη σωματική κόπωση, τις ορμονικές αλλαγές, ακόμη και την εμπειρία του ίδιου του τοκετού. Νεότερες μελέτες στην Ευρώπη εξετάζουν ακόμη και το πώς ο τρόπος γέννας ή το λεγόμενο «baby blues» των πρώτων ημερών μπορεί να συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο επιλόχειας κατάθλιψης.

Στη Γαλλία, εθνική έρευνα κατέγραψε σημαντικά ποσοστά άγχους, καταθλιπτικών συμπτωμάτων αλλά και αυτοκτονικού ιδεασμού δύο μήνες μετά τον τοκετό, επιβεβαιώνοντας ότι το πρόβλημα δεν αφορά μεμονωμένες περιπτώσεις αλλά ένα ευρύτερο κοινωνικό φαινόμενο.

Το δημογραφικό πρόβλημα δεν λύνεται μόνο με επιδόματα

Η Ευρώπη γερνά. Η Eurostat εκτιμά ότι ο πληθυσμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα μειωθεί σημαντικά έως το τέλος του αιώνα, γεγονός που έχει μετατρέψει τη στήριξη της οικογένειας σε κορυφαία πολιτική προτεραιότητα.

Όμως τα δεδομένα δείχνουν ότι η απόφαση για ένα παιδί δεν επηρεάζεται μόνο από την οικονομία. Οι νέοι γονείς αξιολογούν επίσης αν θα έχουν χρόνο, βοήθεια, ψυχολογική υποστήριξη και κοινωνικό δίκτυο.

Είναι ενδεικτικό ότι σύμφωνα με εσωτερική έρευνα του Home-Start στην Ουγγαρία, περίπου το 30% των οικογενειών που έλαβαν υποστήριξη δήλωσαν ότι αυτή επηρέασε θετικά την απόφασή τους να αποκτήσουν και δεύτερο παιδί.

Η ουσία, λοιπόν, ίσως βρίσκεται αλλού: όχι μόνο στο πόσα χρήματα δίνει ένα κράτος, αλλά στο κατά πόσο οι νέοι γονείς αισθάνονται ότι δεν είναι μόνοι.

Γιατί η μητρότητα δεν χρειάζεται μόνο οικονομική πολιτική. Χρειάζεται κοινότητα, χρόνο, ανθρώπινη επαφή και ουσιαστική φροντίδα.