Στερεύει η άμμος απ’ τον πλανήτη… Μια κρίση μεγατόνων για το παγκόσμιο οικοσυστήματα

Η Μαλέ, μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες πόλεις στον κόσμο, βρίσκεται αντιμέτωπη με διπλή απειλή. Εκτός από τον αυξανόμενο πληθυσμό, η πρωτεύουσα των Μαλδίβων κινδυνεύει και από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Εξαιτίας της κλιματικής κρίσης, ο ζωτικός χώρος της πόλης συρρικνώνεται συνεχώς.

Έτσι, η δημιουργία γης μέσω επιχωμάτωσης φάνηκε ως αναγκαία λύση. Η πρόταση ήταν να μεταφερθεί άμμος από άλλα νησιά του αρχιπελάγους για να επεκταθεί η γη που διαθέτουν οι κάτοικοι της Μαλέ. Όμως, τι θα μπορούσε να πάει στραβά; Είναι μόνο άμμος, σωστά;

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η αστική ανάπτυξη και η βιομηχανία καταναλώνουν περίπου 50 δισεκατομμύρια τόνους άμμου ετησίως, αριθμός που αναμένεται να αυξηθεί. Ωστόσο, νέα έκθεση του ΟΗΕ προειδοποιεί ότι η εξόρυξη άμμου ξεπερνά κατά πολύ τον ρυθμό φυσικής ανανέωσης, απειλώντας τα μέσα διαβίωσης, τα οικοσυστήματα και τη δομή του φυσικού περιβάλλοντος.

Ο Πασκάλ Πεδουζί, διευθυντής της βάσης δεδομένων παγκόσμιων πόρων του UNEP στη Γενεύη που συνέταξε την έκθεση, ανέφερε: «Η άμμος συχνά χαρακτηρίζεται ως ο αφανής ήρωας της ανάπτυξης, αλλά ο καθοριστικός ρόλος της στη διατήρηση των φυσικών υπηρεσιών που στηρίζουν τη ζωή μας υποτιμάται ακόμη περισσότερο. Η άμμος είναι η πρώτη μας γραμμή άμυνας απέναντι στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας, τις καταιγίδες και την αλατότητα των παράκτιων υδροφορέων – κινδύνους που εντείνονται από την κλιματική αλλαγή.»

Η άμμος αποτελεί το πιο εξορυσσόμενο στερεό υλικό στη Γη. Χρησιμοποιείται στην κατασκευή κατοικιών, δρόμων και θαλάσσιων τειχών από σκυρόδεμα, σε θεμέλια κτιρίων και δομικά έργα. Επίσης είναι απαραίτητη για την παραγωγή παραθύρων, μικροτσίπ σιλικόνης και φωτοβολταϊκών πάνελ. Όμως εξίσου σημαντική είναι η παρουσία της στη φύση: ρυθμίζει τα ποτάμια, προστατεύει τους παράκτιους υδροφορείς, φιλτράρει το νερό και στηρίζει τη βιοποικιλότητα.

Οι συνέπειες των έργων επιχωμάτωσης στις Μαλδίβες

Η έκθεση επισημαίνει ότι υπάρχει ζήτηση για την άμμο τόσο στην «νεκρή» όσο και στην «ζωντανή» μορφή της — δύο καταστάσεις που ανταγωνίζονται μεταξύ τους.

Το 2019, η κυβέρνηση των Μαλδίβων ανέθεσε σε ολλανδική εταιρεία να επιχωματώσει τη λιμνοθάλασσα του νησιού Γκουλχιφάλου, κοντά στη Μαλέ. Το έργο επέκτασης γης σε έκταση 192 εκταρίων απαίτησε την εξόρυξη 24,5 εκατ. κυβικών μέτρων άμμου από 13,75 τετραγωνικά χιλιόμετρα του βορείου ατόλλου Μαλέ. Έξι μήνες αργότερα, περιβαλλοντική μελέτη διαπίστωσε ότι οι ζημιές στο περιβάλλον ήταν μη αναστρέψιμες — όμως τα συμβόλαια είχαν ήδη υπογραφεί.

Το έργο στο Γκουλχιφάλου κατέστρεψε 200 εκτάρια κοραλλιογενούς υφάλου και λιμνοθάλασσας, συμπεριλαμβανομένων προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών (MPAs), σύμφωνα με την έκθεση του UNEP. Ο ΟΗΕ διαπίστωσε ότι περίπου οι μισές εταιρείες εξόρυξης λειτουργούσαν μέσα σε MPAs, αντιπροσωπεύοντας το 15% του συνολικού όγκου εξορυγμένης άμμου.

Το αποτέλεσμα θα είναι η απώλεια κρίσιμων ενδιαιτημάτων για ψάρια, χελώνες, πτηνά, καβούρια και άλλα είδη που στηρίζουν τα οικοσυστήματα, την αλιεία και τον τουρισμό. «Η επιχωμάτωση οδηγεί αναπόφευκτα σε μόνιμη αλλοίωση του υποστρώματος, καταστροφή χλωρίδας και πανίδας καθώς και παράκτια διάβρωση», σημειώνει η έκθεση.

Παράδειγμα από τις Φιλιππίνες και την Ινδονησία

Στις Φιλιππίνες, η εξόρυξη 155 εκατ. κυβικών μέτρων άμμου για έργο αεροδρομίου έκτασης 1.700 εκταρίων προκάλεσε καταστροφή στις αλιευτικές κοινότητες. Μετά την απομάκρυνση του βυθού στον κόλπο της Μανίλα, τα ψάρια δεν επέστρεψαν ποτέ.

Στη Νότια Σουλαουέσι της Ινδονησίας, η εξόρυξη 22 εκατ. κυβικών μέτρων άμμου σε βασικούς αλιευτικούς χώρους για άλλη αστική ανάπτυξη μείωσε τα εισοδήματα των αλιέων κατά 80%.