Ανάλυση: “Μη πόλεμος, μη συμφωνία”-Το αδιέξοδο και ο κίνδυνος νέας “Ουκρανίας” στη Μέση Ανατολή

Οι προσπάθειες για επανεκκίνηση των διαβουλεύσεων ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν αποκτούν βαρύνουσα σημασία όχι μόνο για τη Μέση Ανατολή, αλλά και για τη συνολική ισορροπία του διεθνούς συστήματος. Πίσω από τις δημόσιες δηλώσεις, τις απειλές και τις αλληλοκατηγορίες, εξελίσσεται ένα πυκνό παρασκήνιο επαφών με στόχο να αποτραπεί η πλήρης κατάρρευση της εύθραυστης εκεχειρίας και να δημιουργηθεί χώρος για έναν δεύτερο γύρο συνομιλιών. Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, είναι ότι η κρίση δείχνει να εισέρχεται σε μια επικίνδυνη γκρίζα ζώνη: ούτε ολοκληρωμένος πόλεμος, ούτε ουσιαστική ειρήνη, αλλά μια κατάσταση “μη πολέμου και μη συμφωνίας” που θυμίζει, ως προς τη λογική του αδιεξόδου, τις μακρόχρονες φάσεις του ρωσο-ουκρανικού πολέμου.

Σπύρος Σιδέρης

Οι τελευταίες πληροφορίες δείχνουν ότι η διπλωματική οδός παραμένει ανοιχτή, έστω και οριακά. Σύμφωνα με διεθνείς αναφορές, το Πακιστάν έχει αναλάβει αυξημένο ρόλο διαμεσολάβησης, μεταφέροντας μηνύματα ανάμεσα στην Ουάσινγκτον και την Τεχεράνη και επιχειρώντας να διαμορφώσει έναν ελάχιστο κοινό παρονομαστή για την επανέναρξη των συνομιλιών. Οι ενδείξεις από την ιρανική πλευρά εμφανίζονται συγκρατημένα θετικές, ενώ δεν αποκλείεται, υπό προϋποθέσεις, να πραγματοποιηθεί μέσα στις επόμενες ημέρες ένας δεύτερος γύρος διαπραγματεύσεων.

• Ο ρόλος του Ισλαμαμπάντ αποδεικνύεται κομβικός, καθώς δεν περιορίζεται μόνο στη μεταφορά θέσεων μεταξύ των δύο αντιπάλων. Οι πακιστανικές πρωτοβουλίες φαίνεται να στοχεύουν και στην άμβλυνση των εσωτερικών τριβών που δυσκολεύουν κάθε διαπραγματευτική πρόοδο, τόσο στο αμερικανικό όσο και στο ιρανικό στρατόπεδο. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η τρέχουσα κρίση δεν καθορίζεται μόνο από τη σύγκρουση δύο κρατών, αλλά και από τα διαφορετικά κέντρα επιρροής που δρουν στο εσωτερικό τους.

Παρά ταύτα, το μεγαλύτερο εμπόδιο παραμένει ο χρόνος. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται να αφήνει ένα στενό χρονικό περιθώριο στην ιρανική ηγεσία προκειμένου να διαμορφώσει μια ενιαία πρόταση που θα μπορούσε να επαναφέρει τη διαδικασία σε πιο σταθερή τροχιά. Οι πληροφορίες που διακινούνται διεθνώς συγκλίνουν στην εκτίμηση ότι η παράταση της εκεχειρίας είναι ολιγοήμερη, πιθανότατα τρεις έως πέντε ημέρες, γεγονός που αυξάνει την πίεση και προς τις δύο πλευρές.

Την ίδια στιγμή, η εικόνα περιπλέκεται από τις αντικρουόμενες πληροφορίες γύρω από το αν υπάρχει σαφές αμερικανικό τελεσίγραφο ή μια πιο ελαστική προθεσμία. Ορισμένες πηγές κάνουν λόγο για καθορισμένο χρονικό όριο, ενώ άλλες υποστηρίζουν ότι η Ουάσινγκτον διατηρεί σκόπιμα μια στρατηγική ασάφεια, ώστε να κρατήσει ανοιχτές περισσότερες επιλογές στο πεδίο της διαπραγμάτευσης αλλά και της πίεσης.

Αυτή ακριβώς η ασάφεια είναι που καθιστά την παρούσα φάση τόσο εύθραυστη. Η επικοινωνία μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν συνεχίζεται κυρίως μέσω τρίτων χωρών, με την Τουρκία, το Πακιστάν και την Αίγυπτο να εμφανίζονται ως δίαυλοι αποκλιμάκωσης. Ωστόσο, μέχρι στιγμής, δεν έχει καταγραφεί ουσιαστική πρόοδος που να επιτρέπει αισιοδοξία για άμεση συμφωνία. Οι μεσολαβητές επιδιώκουν να οργανώσουν μια νέα συνάντηση υψηλού επιπέδου το συντομότερο δυνατό, αλλά το χάσμα στις βασικές θέσεις παραμένει βαθύ.

• Από την πλευρά της, η Τεχεράνη επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη συμμετοχή στη διπλωματική διαδικασία και στη διατήρηση μιας σκληρής αποτρεπτικής στάσης. Επισήμως, αναγνωρίζει τη σημασία της διαμεσολάβησης και εμφανίζεται ανοιχτή στη συνέχιση των επαφών. Ταυτόχρονα όμως επιμένει ότι οποιαδήποτε ουσιαστική πρόοδος προϋποθέτει την άρση του ναυτικού αποκλεισμού και τη χαλάρωση της πίεσης που ασκείται στις ιρανικές θαλάσσιες και εμπορικές οδούς.

Σε αυτό το πλαίσιο, το Στενό του Ορμούζ παραμένει ένας από τους πιο κρίσιμους γεωπολιτικούς κόμβους της κρίσης. Για το Ιράν, αποτελεί παραδοσιακά ένα σημαντικό εργαλείο πίεσης. Για τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους, είναι ζήτημα ενεργειακής ασφάλειας και ελευθερίας της ναυσιπλοΐας. Όμως η τρέχουσα δυναμική δείχνει ότι η αξιοποίηση του Ορμούζ ως μοχλού πίεσης δεν παράγει πια καθαρό στρατηγικό πλεονέκτημα για καμία πλευρά· αντιθέτως, δημιουργεί μια συνθήκη αμοιβαίας ζημίας, καθώς πλήττει τόσο την ιρανική οικονομία όσο και τις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Αυτό είναι και το στοιχείο που κάνει την κρίση να θυμίζει ολοένα και περισσότερο την ουκρανική εμπειρία: όχι επειδή πρόκειται για ταυτόσημες συγκρούσεις, αλλά επειδή αναπαράγεται το ίδιο μοντέλο διπλωματικού μπλοκαρίσματος, σταδιακής φθοράς και παγκόσμιων παρενεργειών. Όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία επέδρασε στις ροές σιτηρών, στην ενέργεια και στην ευρύτερη ευρωπαϊκή ασφάλεια, έτσι και η ένταση ανάμεσα σε Ουάσινγκτον και Τεχεράνη απειλεί να παραγάγει μια παρατεταμένη αποσταθεροποίηση με επίκεντρο την ενέργεια, τις θαλάσσιες οδούς και τη γεωπολιτική ασφάλεια της περιοχής.

Το πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο είναι ότι η περιοχή μπορεί να παγιδευτεί σε μια υβριδική κατάσταση παρατεταμένης αστάθειας. Δηλαδή, σε μια φάση όπου δεν θα υπάρχει ούτε πλήρης ειρήνη ούτε οριστική στρατιωτική αναμέτρηση, αλλά ένας συνεχής κύκλος από εκεχειρίες, παραβιάσεις, πιέσεις, έμμεσες επαφές και διαρκή απειλή επανέναρξης των επιχειρήσεων. Πρόκειται για το είδος της κρίσης που εξαντλεί πολιτικά, οικονομικά και στρατηγικά όλες τις πλευρές, χωρίς να προσφέρει εύκολη διέξοδο.

Με βάση τα σημερινά δεδομένα, τρία είναι τα βασικά σενάρια που διαγράφονται.

• Το πρώτο είναι η συνέχιση του αδιεξόδου, με αλλεπάλληλες παρατάσεις της εκεχειρίας και χωρίς ουσιαστική πολιτική λύση.
• Το δεύτερο είναι η επιστροφή στη στρατιωτική κλιμάκωση, εάν οι συνομιλίες αποτύχουν και οι δίαυλοι επικοινωνίας κλείσουν.
• Το τρίτο είναι μια ευρύτερη συμφωνία αποκλιμάκωσης, η οποία όμως απαιτεί πολιτικές παραχωρήσεις που, προς το παρόν, καμία πλευρά δεν φαίνεται έτοιμη να κάνει.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με αυξανόμενη ανησυχία μια κρίση που μπορεί να εξελιχθεί σε ακόμη ένα μακρόσυρτο γεωπολιτικό μέτωπο. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο αν θα υπάρξει νέος γύρος συνομιλιών, αλλά αν αυτός ο γύρος θα μπορέσει να αποτρέψει τη μονιμοποίηση ενός νέου στρατηγικού αδιεξόδου στη Μέση Ανατολή. Και αυτό ακριβώς είναι το μεγάλο διακύβευμα: αν η διπλωματία θα προλάβει τον πόλεμο φθοράς, πριν η κρίση αποκτήσει τα χαρακτηριστικά μιας ακόμη σύγκρουσης χωρίς καθαρό τέλος.