Από τον Μοσαντέκ στο Ορμούζ: 75 χρόνια πετρελαίου, κυριαρχίας και σύγκρουσης μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ

Κάθε φορά που η ένταση κλιμακώνεται στον Περσικό Κόλπο και ο καπνός ανεβαίνει πάνω από τα νερά του, η εικόνα δεν παραπέμπει σε μια νέα κρίση, αλλά σε μια παλιά ιστορία που δεν έληξε ποτέ. Η σημερινή σύγκρουση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Ισραήλ και Ιράν δεν γίνεται αντιληπτή στην Τεχεράνη ως ένα μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά ως συνέχεια ενός ιστορικού νήματος που ξεκινά πριν από 75 χρόνια στις 20 Μαρτίου 1951. Από τη στιγμή που ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ επιχείρησε να αποσπάσει τον έλεγχο του πετρελαίου από τη βρετανική επιρροή και να τον επαναφέρει στην εθνική κυριαρχία, το πετρέλαιο έπαψε να είναι απλώς οικονομικός πόρος και μετατράπηκε σε σύμβολο ανεξαρτησίας, αλλά και σε πεδίο διαρκούς αντιπαράθεσης.

Σπύρος Σιδέρης

Η απόφαση του Μοσαντέκ το 1951 να προχωρήσει στην εθνικοποίηση της πετρελαϊκής βιομηχανίας δεν ήταν μια τεχνοκρατική επιλογή. Ήταν μια βαθιά πολιτική πράξη, ένα μήνυμα ότι το Ιράν διεκδικεί τον έλεγχο της μοίρας του.

Η Αγγλο-Ιρανική Εταιρεία Πετρελαίου, που ενσάρκωνε για πολλούς Ιρανούς την ξένη κυριαρχία, βρέθηκε στο επίκεντρο μιας σύγκρουσης που ξεπερνούσε τα όρια της οικονομίας. Από εκείνη τη στιγμή, το πετρέλαιο έγινε συνώνυμο της εθνικής αξιοπρέπειας.

Η απάντηση της Δύσης δεν άργησε. Το 1953, με την επιχείρηση «Αίας», οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία συνέβαλαν στην ανατροπή του Μοσαντέκ. Για τους Ιρανούς, το γεγονός αυτό δεν αποτέλεσε απλώς μια πολιτική αλλαγή, αλλά ένα βαθύ τραύμα. Στη συλλογική μνήμη, εκείνη η στιγμή καταγράφηκε ως η απώλεια μιας ιστορικής ευκαιρίας για δημοκρατική και ανεξάρτητη πορεία. Έκτοτε, η καχυποψία απέναντι στη Δύση δεν ήταν απλώς πολιτική στάση· έγινε μέρος της εθνικής συνείδησης.

• Η επιστροφή του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί στην εξουσία εδραίωσε μια νέα πραγματικότητα. Το πετρέλαιο μετατράπηκε σε βασικό εργαλείο ενίσχυσης του καθεστώτος, ενώ η στήριξη της Ουάσιγκτον λειτούργησε ως εγγύηση σταθερότητας. Όμως αυτή η σταθερότητα είχε κόστος. Η άνιση κατανομή του πλούτου και η ενίσχυση των μηχανισμών καταστολής, με αιχμή τη διαβόητη SAVAK, συνέδεσαν στη λαϊκή αντίληψη το πετρέλαιο όχι μόνο με τον πλούτο, αλλά και με την καταπίεση.

Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς αυτή την ιστορική διαδρομή. Δεν ήταν απλώς μια εξέγερση κατά του Σάχη, αλλά μια καθυστερημένη απάντηση σε μια μακρά αλυσίδα εξωτερικών παρεμβάσεων. Η κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη από φοιτητές δεν αποτέλεσε μόνο μια πράξη πολιτικής ρήξης, αλλά μια συμβολική αναβίωση της σύγκρουσης του 1953. Από εκείνη τη στιγμή, οι σχέσεις μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ μετατράπηκαν σε μια δομική αντιπαράθεση, όπου η ιστορία τροφοδοτεί διαρκώς το παρόν.

Σήμερα, το επίκεντρο αυτής της αντιπαράθεσης έχει μεταφερθεί στα στενά του Ορμούζ, μια από τις πιο κρίσιμες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη. Από εκεί διέρχεται σημαντικό ποσοστό της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου, γεγονός που καθιστά κάθε ένταση στην περιοχή παγκόσμιο ζήτημα. Η πρόσφατη κλιμάκωση και η πρακτική διακοπή της ναυσιπλοΐας μετατρέπουν το Ορμούζ από εμπορική δίοδο σε στρατηγικό πεδίο μάχης.

• Για την Τεχεράνη, η σύγκρουση αυτή δεν αφορά μόνο την ασφάλεια ή την περιφερειακή επιρροή. Εντάσσεται σε μια αφήγηση κυριαρχίας και αντίστασης που ξεκινά από τον Μοσαντέκ και φτάνει μέχρι σήμερα. Το πετρέλαιο, οι κυρώσεις, οι πιέσεις και οι στρατιωτικές απειλές αντιμετωπίζονται ως κρίκοι της ίδιας αλυσίδας. Αντίθετα, η Ουάσιγκτον βλέπει το Ιράν ως απειλή για τη διεθνή ναυσιπλοΐα και τη σταθερότητα των αγορών, ενισχύοντας έναν φαύλο κύκλο καχυποψίας.

Η σημερινή κρίση δείχνει ότι το ενεργειακό σύστημα παραμένει βαθιά πολιτικοποιημένο. Παρά τις συζητήσεις για ενεργειακή μετάβαση, το πετρέλαιο εξακολουθεί να καθορίζει ισορροπίες ισχύος. Το Ορμούζ δεν είναι απλώς γεωγραφικό σημείο· είναι σύμβολο του πώς η ενέργεια και η γεωπολιτική παραμένουν αξεχώριστες.

Η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι το πετρέλαιο, που κάποτε αποτέλεσε όχημα εθνικής απελευθέρωσης, έχει μετατραπεί σε παράγοντα σύγκρουσης. Αυτό που για τον Μοσαντέκ ήταν εργαλείο ανεξαρτησίας, σήμερα αποτελεί εστία διεθνούς έντασης. Η περιοχή μοιάζει να εγκλωβίζεται σε έναν ιστορικό κύκλο, όπου ο πλούτος του υπεδάφους συνεχίζει να προσελκύει εξωτερικές δυνάμεις και να τροφοδοτεί συγκρούσεις.

Εβδομήντα πέντε χρόνια μετά, το όνομα του Μοσαντέκ δεν ανήκει απλώς στην ιστορία. Λειτουργεί ως ερμηνευτικό κλειδί για το παρόν. Η αντιπαράθεση μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι μια συγκυριακή κρίση, αλλά μια μακρά σύγκρουση μνήμης, συμφερόντων και κυριαρχίας. Και όσο το πετρέλαιο παραμένει στο επίκεντρο της παγκόσμιας οικονομίας, αυτή η σύγκρουση δύσκολα θα βρει οριστική λύση.