Το Πεκίνο παίρνει θέση για τα πλήγματα στο Ιράν και τον θάνατο του Χαμενεΐ

Η αιφνιδιαστική αμερικανοϊσραηλινή επίθεση στο Ιράν και, κυρίως, ο θάνατος του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ δεν αντιμετωπίζονται από το Πεκίνο ως ένα ακόμη «επεισόδιο» στη μακρά αλυσίδα κρίσεων της Μέσης Ανατολής. Στα κινεζικά κείμενα που κυκλοφόρησαν αμέσως μετά τα πλήγματα –με αιχμή την κεντρική επιφυλλίδα της Global Times, που αποτυπώνει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο η κινεζική ηγεσία επιθυμεί να πλαισιωθεί διεθνώς το γεγονός– η κεντρική ιδέα είναι σαφής: αυτό που συνέβη συνιστά κραυγαλέα παραβίαση κυριαρχίας, υπονόμευση των κανόνων διεθνών σχέσεων και επικίνδυνη κανονικοποίηση μιας «λογικής ισχύος» που, αν γίνει ανεκτή, θα μετατρέψει το διεθνές σύστημα σε νόμο της ζούγκλας.

Σπύρος Σιδέρης

Το Πεκίνο δεν μένει μόνο στην ηθική καταδίκη· διαβάζει την υπόθεση ως δοκιμή για την αξιοπιστία του ΟΗΕ, ως πολλαπλασιαστή αστάθειας για την παγκόσμια οικονομία και –το σημαντικότερο– ως προηγούμενο που μπορεί να επιστρέψει μπούμερανγκ σε έναν κόσμο όπου η πολυπολικότητα προχωρά, αλλά οι θεσμικοί «φραγμοί» παραμένουν ανεπαρκείς.

Η γλώσσα της «νομιμότητας»: κυριαρχία, Χάρτης του ΟΗΕ, μη επέμβαση

Στο πρώτο επίπεδο, η κινεζική αντίδραση αρθρώνεται με τη γλώσσα της κρατικής νομιμότητας. Η κινεζική διπλωματία χαρακτηρίζει τη δολοφονία ηγέτη κυρίαρχου κράτους «βαριά παραβίαση» της κυριαρχίας και της ασφάλειας του Ιράν, σε αντίθεση με τον Χάρτη του ΟΗΕ και τους «βασικούς κανόνες» των διεθνών σχέσεων, ζητώντας άμεσο τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων και αποφυγή περαιτέρω κλιμάκωσης. Η επιλογή αυτών των όρων δεν είναι τυπική. Η Κίνα επενδύει συστηματικά στην εικόνα μιας δύναμης που υπερασπίζεται την εδαφική ακεραιότητα και την αρχή της μη επέμβασης, όχι μόνο ως «αρχή», αλλά και ως εργαλείο σταθερότητας σε μια περίοδο όπου η ωμή ισχύς τείνει να υποκαθιστά τις θεσμικές διαδικασίες.

«Χτύπημα εν μέσω διαπραγματεύσεων»: το μήνυμα για τη διπλωματία

Το δεύτερο επίπεδο είναι η πολιτική ανάγνωση του χρόνου και της μεθόδου. Η Global Times επιμένει στο στοιχείο ότι τα πλήγματα έγιναν «εν μέσω» διεργασιών διαπραγμάτευσης ΗΠΑ–Ιράν, με υπαινιγμούς περί σκόπιμης παραπλάνησης της Τεχεράνης.

Από κινεζική σκοπιά, αυτό δεν είναι λεπτομέρεια: πλήττει τη βασική προϋπόθεση κάθε διπλωματίας –την ελάχιστη προβλεψιμότητα– και δημιουργεί κίνητρο για τους κρατικούς δρώντες να επενδύσουν περισσότερο σε αποτροπή και λιγότερο σε διαλόγους, ακριβώς επειδή ο διάλογος εμφανίζεται ως «κάλυμμα» μέχρι να πέσει το επόμενο χτύπημα.

Σε έναν κόσμο όπου η Κίνα διεκδικεί ρόλο «σταθεροποιητή» και –κατά περίπτωση– μεσολαβητή, μια τέτοια εξέλιξη είναι διπλή ζημία: και για τη Μέση Ανατολή και για τη διεθνή αρχιτεκτονική κανόνων που η ίδια επικαλείται.

Αλυσιδωτή κλιμάκωση: Κόλπος, υποδομές, Στενό του Ορμούζ

Το τρίτο επίπεδο είναι η αλυσίδα συνεπειών. Η κινεζική γραμμή δεν περιγράφει απλώς μια επίθεση· περιγράφει έναν μηχανισμό ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Στα κινεζικά κείμενα γίνεται λόγος για απώλειες αμάχων, για διάχυση των «φλογών» σε γειτονικές χώρες του Κόλπου και για κλυδωνισμούς σε κρίσιμες υποδομές και αερομεταφορές.

Κυρίως, υπογραμμίζεται το Στενό του Ορμούζ ως νευραλγικός κόμβος: κάθε αίσθηση «κλεισίματος» ή παρατεταμένης αστάθειας μετατρέπεται αυτομάτως σε παγκόσμιο σοκ για ενεργειακές ροές και αλυσίδες μεταφορών. Εδώ η κινεζική οπτική είναι απολύτως υλική: η Κίνα είναι μεγάλος εισαγωγέας ενέργειας και ενδιαφέρεται πρωτίστως για ασφάλεια εφοδιασμού, χαμηλή μεταβλητότητα και σταθερούς θαλάσσιους διαδρόμους. Άρα, η καταδίκη δεν είναι μόνο αξιακή· είναι και καθαρά συμφεροντολογική, με την ευρεία έννοια της προστασίας της παγκόσμιας οικονομικής σταθερότητας.

Από το «ποιος χτύπησε ποιον» στο «τι σύστημα κανόνων θέλουμε»

Το τέταρτο επίπεδο –και ίσως το πιο πολιτικά αιχμηρό– είναι η προσπάθεια να μεταφερθεί η συζήτηση από το «ποιος χτύπησε ποιον» στο «τι είδους διεθνές σύστημα επιτρέπουμε να εδραιωθεί». Η Global Times παρουσιάζει την επίθεση ως κορύφωση ενός μακρού μοτίβου μονομερών ενεργειών, πολέμων χωρίς την πλήρη κάλυψη του ΟΗΕ, μονομερών κυρώσεων και εξωεδαφικής επιβολής κανόνων.

Η προειδοποίηση είναι κεντρική: αν η πρακτική των «προληπτικών πληγμάτων» γίνει αποδεκτή ως κανονικότητα που παρακάμπτει τον ΟΗΕ και υποκαθιστά τις διαπραγματεύσεις, τότε το μεταπολεμικό πλαίσιο συλλογικής ασφάλειας αδειάζει από περιεχόμενο. Στο κινεζικό λεξιλόγιο, αυτό είναι η διολίσθηση στον νόμο της ζούγκλας: ένα σύστημα όπου η ισχύς βαφτίζεται κανόνας και ο κανόνας γίνεται προαιρετικός.

«Παγκόσμιο παράδειγμα» και Παγκόσμιος Νότος: η κινεζική αφήγηση για την εποχή

Από αυτή τη σκοπιά, η υπόθεση Χαμενεΐ λειτουργεί για το Πεκίνο και ως «παγκόσμιο παράδειγμα». Η επιχειρηματολογία δεν περιορίζεται στη Μέση Ανατολή: το υπόγειο μήνυμα είναι ότι ό,τι γίνεται σήμερα εκεί μπορεί αύριο να επαναληφθεί οπουδήποτε. Και ακριβώς εδώ συναντιέται με τη μεγάλη αφήγηση της Κίνας για την εποχή: η πολυπολικότητα και η «δημοκρατικοποίηση» των διεθνών σχέσεων παρουσιάζονται ως ιστορική τάση, ενώ η ηγεμονική λογική εμφανίζεται ως παρωχημένη και αντιδημοφιλής.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η έμφαση στον Παγκόσμιο Νότο: όσο περισσότερες χώρες νιώθουν ότι μπορούν να είναι «επόμενος στόχος» μιας λογικής ισχύος, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να συσπειρωθούν γύρω από αιτήματα θεσμικών μεταρρυθμίσεων στη διεθνή διακυβέρνηση. Με άλλα λόγια, η κρίση στο Ιράν τροφοδοτεί τη διπλωματική ρητορική της Κίνας περί «αληθινού πολυμερισμού».

Η «μεγάλη σκακιέρα»: περιορισμός ζημιών και φόβος προηγουμένου

Τέλος, υπάρχει και ο παράγοντας της μεγάλης σκακιέρας. Η Κίνα, χωρίς να εμφανίζεται ως προστάτης της Τεχεράνης, δείχνει να ανησυχεί για τη μετατροπή της Ουάσινγκτον σε δύναμη που –εφόσον «κανονικοποιηθεί» η στοχοποίηση ηγετών– παράγει διαρκώς νέες εστίες κρίσης, αυξάνοντας τις πιθανότητες ευρύτερων αντιποίνων και αλυσιδωτών πολέμων. Η επιμονή σε άμεση αποκλιμάκωση και σε πολιτικούς διαύλους εντάσσεται σε μια λογική «περιορισμού ζημιών» σε περιβάλλον όπου η κλιμάκωση μπορεί να ξεπεράσει τους αρχικούς σχεδιασμούς των εμπλεκομένων.

Το μήνυμα του Πεκίνου προς τη διεθνή κοινότητα

Συμπερασματικά, η κινεζική οπτική για την επίθεση ΗΠΑ–Ισραήλ στο Ιράν και τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ δεν είναι απλώς «αντι-αμερικανική» ρητορική. Είναι μια συνεκτική αφήγηση που δένει μαζί κυριαρχία, ΟΗΕ, αποκλιμάκωση, ενεργειακή ασφάλεια και θεσμική μεταρρύθμιση: ένα κάδρο που καλεί τη διεθνή κοινότητα να πάρει πιο καθαρή θέση απέναντι στον νόμο της ζούγκλας, ακριβώς επειδή –κατά το Πεκίνο– η ανοχή στο προηγούμενο σήμερα μπορεί να γίνει ο κανόνας του φόβου αύριο.