Τι σημαίνει η επιστροφή Σαμχανί ενώ αρχίζουν στη Γενεύη οι τελικές συνομιλίες ΗΠΑ-Ιράν

Ενώ αρχίζουν σήμερα Πέμπτη οι συνομιλίες ΗΠΑ-ΙΡΑΝ στη Γενεύη, η επανεμφάνιση του Αλί Σαμχανί στον πυρήνα της στρατιωτικής λήψης αποφάσεων στην Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν δεν είναι μια απλή «επιστροφή» ενός παλαίμαχου αξιωματούχου. Είναι σαφές σήμα ότι η Τεχεράνη, υπό τη σκιά κλιμακούμενων απειλών και ενός ασταθούς περιφερειακού περιβάλλοντος, επιλέγει να θωρακίσει τη διοίκηση κρίσης με μια φιγούρα που συνδυάζει επιχειρησιακή εμπειρία, πολιτική επιρροή και διπλωματικά κανάλια. Ο Σαμχανί, πρώην διοικητής στους Φρουρούς της Επανάστασης και επί χρόνια κορυφαίος παράγοντας του ιρανικού μηχανισμού ασφαλείας, επιβίωσε από ισραηλινή αεροπορική επιδρομή που κατέστρεψε την οικία του στην Τεχεράνη τον Ιούνιο του 2025.

Σπύρος Σιδέρης

Το ότι επανέρχεται τώρα θεσμικά, με κομβικό ρόλο, δείχνει πως το ιρανικό σύστημα θεωρεί ότι εισέρχεται σε περίοδο όπου η αποτροπή, η ετοιμότητα κλιμάκωσης και η κεντρικά συντονισμένη διοίκηση είναι ζωτικές για την επιβίωση του καθεστώτος – ειδικά αν το ενδεχόμενο μιας αμερικανικής στρατιωτικής ενέργειας πάψει να είναι απλώς εργαλείο ρητορικής πίεσης.

Σύμφωνα με τις νέες θεσμικές ισορροπίες, ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ επικύρωσε τον διορισμό του Σαμχανί ως γραμματέα ενός νεοσύστατου Συμβουλίου Άμυνας. Πρόκειται για όργανο που συγκροτήθηκε μετά τον περσινό πολεμικό γύρο διάρκειας 12 ημερών, κατά τον οποίο –όπως υποστηρίζει η ιρανική πλευρά– το Ιράν βρέθηκε αντιμέτωπο με συντονισμένες επιθέσεις σε στρατιωτικές και πυρηνικές υποδομές από το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η δημιουργία του νέου συμβουλίου δείχνει πρόθεση να «κλειδώσει» η διαδικασία λήψης αποφάσεων σε έναν πιο συμπαγή μηχανισμό, ικανό να συντονίζει αντίποινα, αεράμυνα, θαλάσσια αποτροπή και επιχειρήσεις μέσω δικτύων συμμάχων.

• Σε αυτό το πλαίσιο, ο Σαμχανί επιστρέφει ως πρόσωπο-κλειδί ακριβώς επειδή δεν είναι μόνο στρατιωτικός. Είναι πολιτικός «χειριστής» με ιστορική πρόσβαση στον Χαμενεΐ, γνώση των εσωτερικών ισορροπιών και –το κυριότερο– εμπειρία από περιόδους όπου η Τεχεράνη έπρεπε να «παίζει σε δύο ταμπλό»: κλιμάκωση για αποτροπή και διαπραγμάτευση για χρόνο και χώρο ελιγμών. Το μήνυμα που εκπέμπεται είναι ότι, σε περίπτωση νέας έντασης, η ιρανική απάντηση δεν θα είναι αποσπασματική. Θα επιδιωχθεί να είναι ταχεία, πολλαπλών πεδίων και πολιτικά υπολογισμένη.

Η έννοια της «επίθεσης» παραμένει ο κεντρικός καταλύτης. Από την Ουάσιγκτον, ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει επαναφέρει το δίλημμα «συμφωνία ή πίεση», διατυπώνοντας –σε πρόσφατο μήνυμά του προς το εσωτερικό ακροατήριο– την πρόθεση να εμποδιστεί το Ιράν από το να αποκτήσει πυρηνικό όπλο, χαρακτηρίζοντάς το ταυτόχρονα ως κορυφαίο υποστηρικτή της τρομοκρατίας. Το Ιράν απορρίπτει τους χαρακτηρισμούς και επιμένει ότι το πυρηνικό του πρόγραμμα είναι ειρηνικό, όμως η πραγματικότητα είναι ότι η συζήτηση στην περιοχή δεν γίνεται πια μόνο γύρω από τις προθέσεις, αλλά γύρω από την ικανότητα και το timing.

Εδώ εντάσσεται και η ευθεία ρητορική του Σαμχανί, ο οποίος έχει προειδοποιήσει ότι η ιδέα μιας «περιορισμένης» αμερικανικής επίθεσης είναι αυταπάτη. Σε αυτή τη λογική, οποιαδήποτε στρατιωτική ενέργεια –από οποιοδήποτε σημείο και σε οποιοδήποτε επίπεδο– αντιμετωπίζεται ως έναρξη πολέμου και άρα ενεργοποιεί απάντηση που, στο ιρανικό δόγμα, πρέπει να είναι άμεση και ευρείας κλίμακας. Αυτό δεν είναι μόνο επικοινωνιακό. Είναι προσπάθεια να αυξηθεί το κόστος της απόφασης στην άλλη πλευρά: να γίνει σαφές ότι το Ιράν θα επιδιώξει να μεταφέρει τη σύγκρουση από τη «χειρουργική» κρούση σε περιφερειακή αναφλεξιμότητα, αξιοποιώντας δυνατότητες σε πυραυλικά και μη επανδρωμένα μέσα, σε θαλάσσια ασύμμετρα εργαλεία, αλλά και σε ένα δίκτυο περιφερειακών συμμάχων.

• Το βιογραφικό του Σαμχανί φωτίζει γιατί θεωρείται κατάλληλος για μια τέτοια φάση. Γεννημένος το 1955 σε αραβικής καταγωγής οικογένεια στο πετρελαιοπαραγωγό Χουζεστάν, ανέβηκε στις βαθμίδες των Φρουρών της Επανάστασης μέσα από τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ (1980–1988), όταν το καθεστώς βρέθηκε σε υπαρξιακή δοκιμασία. Διοίκησε δυνάμεις στο Χουζεστάν –την κύρια γραμμή μετώπου απέναντι στον Σαντάμ Χουσεΐν– και στη συνέχεια βρέθηκε σε κορυφαίες θέσεις διοίκησης. Μετά τον πόλεμο, μετακινήθηκε στη ναυτική διάσταση της ιρανικής ισχύος, αναλαμβάνοντας ρόλους που συνδέθηκαν με την υιοθέτηση μη συμβατικών ναυτικών τακτικών: μια σχολή σκέψης που στοχεύει να «ισοφαρίσει» την τεχνολογική υπεροχή αντιπάλων μέσα από ασύμμετρες μεθόδους, κρίσιμες στον Περσικό Κόλπο.

Παράλληλα, ο Σαμχανί λειτούργησε επανειλημμένα ως δίαυλος διπλωματίας. Ως υπουργός Άμυνας την περίοδο 1997–2005, επί προεδρίας Μοχαμάντ Χαταμί, πραγματοποίησε επίσκεψη στη Σαουδική Αραβία με ιδιαίτερο συμβολισμό, σε μια προσπάθεια περιορισμένης εκτόνωσης. Αργότερα, το 2023, συνέβαλε στις συνομιλίες που οδήγησαν στην αποκατάσταση διπλωματικών σχέσεων με το Ριάντ, με κινεζική μεσολάβηση – μια κίνηση που έδειξε ότι η Τεχεράνη μπορεί να ανοίγει κανάλια χωρίς να εμφανίζεται ότι υποχωρεί στρατηγικά. Αυτό ακριβώς το «μείγμα» είναι πολύτιμο σε περιόδους προ της κρίσης: μπορεί να υποστηρίξει ταυτόχρονα αποτροπή και διαπραγμάτευση.

Στο εσωτερικό, ο Σαμχανί έχει επίσης συνδεθεί με τη διαχείριση των πιο δύσκολων κεφαλαίων του ιρανικού κράτους. Υπήρξε επί μία δεκαετία επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, σε μια περίοδο που περιέλαβε την υπογραφή της πυρηνικής συμφωνίας του 2015 και, στη συνέχεια, την αμερικανική αποχώρηση το 2018, γεγονός που ενίσχυσε την ιρανική δυσπιστία απέναντι σε δεσμεύσεις της Δύσης. Οι ισορροπίες γύρω από τη διαπραγματευτική τακτική –πόσο «σκληρή» πρέπει να είναι η γραμμή και πόσο γρήγορα να ανεβαίνει η ένταση μέσω επιπέδων εμπλουτισμού ουρανίου– παραμένουν πεδίο εσωτερικής αντιπαράθεσης. Η παρουσία του Σαμχανί σε μια νέα δομή άμυνας υποδηλώνει ότι η Τεχεράνη επιλέγει τώρα μια συνταγή ισχυρής αποτροπής με θεσμική επιτήρηση από πρόσωπο που έχει δοκιμαστεί σε κύκλους κρίσης.

• Ωστόσο, η επιστροφή του συνοδεύεται και από ένα «βαρίδι»: το πεδίο της οικονομίας, των κυρώσεων και της δημόσιας εικόνας. Ο Σαμχανί έχει βρεθεί στο παρελθόν στο στόχαστρο αμερικανικών κυρώσεων, ενώ αναφορές για δραστηριότητες της οικογένειάς του –και ειδικά για δίκτυα μεταφοράς πετρελαίου που παρακάμπτουν περιορισμούς– τροφοδοτούν τη δυτική επιχειρηματολογία περί μηχανισμών παράκαμψης των κυρώσεων. Για την ιρανική εξουσία, αυτό μπορεί να λειτουργεί διττά: από τη μία ως πηγή πίεσης και διεθνούς κριτικής, από την άλλη ως ένδειξη ότι ο συγκεκριμένος κύκλος διαθέτει πρακτική γνώση για το πώς ένα κράτος επιβιώνει οικονομικά υπό ασφυκτική πίεση.

Το συμπέρασμα είναι ότι η ανάθεση ρόλου στον Σαμχανί δεν αφορά μόνο ένα πρόσωπο. Αφορά την αρχιτεκτονική της ιρανικής αντίδρασης σε μια ενδεχόμενη αμερικανική επίθεση: μεγαλύτερη κεντρικοποίηση του στρατιωτικού συντονισμού, έμφαση σε πολλαπλά επίπεδα αποτροπής και προσπάθεια να διατηρηθεί ανοικτό ένα παράθυρο διαπραγμάτευσης χωρίς απώλεια κύρους.

Σε μια περίοδο που το Ιράν αισθάνεται ότι η επόμενη κρίση μπορεί να είναι καθοριστική, η επιστροφή του Σαμχανί στο «κέντρο» δείχνει ότι η Τεχεράνη προετοιμάζεται όχι μόνο να απαντήσει, αλλά να ελέγξει το εύρος και τον ρυθμό μιας πιθανής σύγκρουσης – μετατρέποντας την άμυνα σε πολιτικό εργαλείο και τη διπλωματία σε προέκταση της στρατηγικής.