Ανάλυση: Τι σημαίνει η ρητορική πυρηνικής κλιμάκωσης από τη Μόσχα στον πόλεμο της Ουκρανίας

Σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη συγκυρία, με τον πόλεμο στην Ουκρανία να εισέρχεται στον πέμπτο χρόνο του και τις παρασκηνιακές διαπραγματεύσεις να φαίνεται πως πλησιάζουν σε κρίσιμο σημείο, η Μόσχα επέλεξε να επαναφέρει στο προσκήνιο το πιο ακραίο σενάριο κλιμάκωσης: το πυρηνικό. Μέσα σε λίγες ώρες, κορυφαίοι ρωσικοί θεσμοί και αξιωματούχοι –από την Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών μέχρι το Κρεμλίνο και το Συμβούλιο Ασφαλείας– κατηγόρησαν ανοιχτά τη Γαλλία και τη Βρετανία ότι εξετάζουν το ενδεχόμενο μεταφοράς τεχνολογιών ή ακόμη και εξοπλισμού που θα μπορούσε να επιτρέψει στην Ουκρανία την απόκτηση πυρηνικού όπλου.

Σπύρος Σιδέρης

Οι κατηγορίες συνοδεύτηκαν από ευθείες απειλές για χρήση ακόμη και μη στρατηγικών πυρηνικών όπλων, σε περίπτωση που –όπως υποστηρίζει η ρωσική πλευρά– επιβεβαιωθεί μια τέτοια εξέλιξη. Το ερώτημα που ανακύπτει δεν αφορά μόνο την αξιοπιστία των ισχυρισμών, αλλά κυρίως το πολιτικό και διαπραγματευτικό μήνυμα που επιχειρεί να εκπέμψει η Μόσχα.

Η αρχική δήλωση προήλθε από την Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών της Ρωσίας, η οποία έκανε λόγο για «κρυφή μεταφορά ευρωπαϊκών εξαρτημάτων, εξοπλισμού και τεχνολογιών στον πυρηνικό τομέα» προς το Κίεβο. Σύμφωνα με τη ρωσική εκδοχή, εξετάζεται ακόμη και το ενδεχόμενο αξιοποίησης γαλλικής μικρού μεγέθους πυρηνικής κεφαλής τύπου TN75, που χρησιμοποιείται σε βαλλιστικούς πυραύλους υποβρυχίων. Λίγο αργότερα, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, χαρακτήρισε τις πληροφορίες «εξαιρετικά σημαντικές» και έκανε λόγο για «επέκταση της αντιπαράθεσης», προσθέτοντας ότι το θέμα θα τεθεί στις συνομιλίες με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

• Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο σύμβουλος του Βλαντίμιρ Πούτιν, Γιούρι Ουσάκοφ, ο οποίος προειδοποίησε ότι οποιαδήποτε προσπάθεια της Ουκρανίας να αποκτήσει πυρηνικά όπλα θα επηρεάσει τη ρωσική στάση στο ουκρανικό ζήτημα. Η πιο αιχμηρή τοποθέτηση ήρθε από τον αναπληρωτή πρόεδρο του Συμβουλίου Ασφαλείας, Ντμίτρι Μεντβέντεφ, ο οποίος δήλωσε ότι σε περίπτωση μεταφοράς πυρηνικών όπλων στο Κίεβο, η Ρωσία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει «οποιοδήποτε όπλο», συμπεριλαμβανομένων μη στρατηγικών πυρηνικών, όχι μόνο κατά στόχων στην Ουκρανία αλλά –εφόσον κριθεί αναγκαίο– και κατά των «χωρών-προμηθευτών».

Το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών μίλησε για κίνδυνο «άμεσης σύγκρουσης πυρηνικών δυνάμεων», ενώ το Συμβούλιο της Ομοσπονδίας απηύθυνε έκκληση στα κοινοβούλια της Βρετανίας και της Γαλλίας να διερευνήσουν τις σχετικές πληροφορίες. Ο ίδιος ο Βλαντίμιρ Πούτιν, μιλώντας σε συνεδρίαση της FSB, ανέφερε ότι υπάρχουν ενδείξεις πρόθεσης «χρήσης πυρηνικού στοιχείου» κατά της Ρωσίας, προειδοποιώντας για τις συνέπειες.

Το Λονδίνο διέψευσε κατηγορηματικά τις κατηγορίες, με εκπρόσωπο του πρωθυπουργού Κιρ Στάρμερ να κάνει λόγο για απόπειρα αποπροσανατολισμού από τις ρωσικές ενέργειες στην Ουκρανία. Αντίστοιχα, το ουκρανικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε τις ρωσικές δηλώσεις «προπαγανδιστικό κατασκεύασμα» με στόχο τη δημιουργία συνθηκών «πυρηνικού εκβιασμού».

• Πέρα από τη ρητορική κλιμάκωση, το κρίσιμο στοιχείο αφορά το πολιτικό timing. Οι δηλώσεις έρχονται σε μια περίοδο κατά την οποία οι διαπραγματεύσεις φαίνεται να εισέρχονται σε πιο ουσιαστική φάση. Στη Δύση παρατηρείται εντατικοποίηση της στήριξης προς τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι, με σειρά συνεντεύξεων και δημοσιευμάτων που αναδεικνύουν τις πάγιες θέσεις του: άρνηση αποχώρησης από το Ντονμπάς, απαίτηση για εγγυήσεις ασφαλείας από τις ΗΠΑ πριν από οποιαδήποτε ειρηνευτική συμφωνία και σαφές χρονοδιάγραμμα ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Την ίδια στιγμή, πληροφορίες από το Κίεβο και τη Μόσχα επιβεβαιώνουν ότι νέος γύρος συνομιλιών προγραμματίζεται στη Γενεύη την επόμενη εβδομάδα. Ο επικεφαλής της ουκρανικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών, Κίριλο Μπουντάνοφ, άφησε να εννοηθεί ότι οι διαπραγματεύσεις προχωρούν σε «κλειστό κύκλο», με τις λεπτομέρειες να παραμένουν απόρρητες. Από αμερικανικής πλευράς, ο ειδικός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ έκανε λόγο για πρόοδο και πιθανότητα συνάντησης κορυφής.

Στο παρασκήνιο, συζητούνται ζητήματα όπως η Ζαπορίζια, η αποστρατιωτικοποίηση ζωνών επαφής και ακόμη και η δημιουργία ειδικού οικονομικού καθεστώτος σε περιοχές του Ντονέτσκ. Παρά τις δημόσιες σκληρές τοποθετήσεις, ενδείξεις υποδηλώνουν ότι υπάρχουν δίαυλοι επικοινωνίας που λειτουργούν.

• Σε αυτό το πλαίσιο, η ρωσική επίκληση του πυρηνικού κινδύνου λειτουργεί ως εργαλείο πίεσης. Το μήνυμα φαίνεται να απευθύνεται όχι μόνο στο Κίεβο αλλά και στην Ευρώπη και στον Ντόναλντ Τραμπ. Προς τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, η Μόσχα υπενθυμίζει το κόστος πιθανών «επιθετικών κινήσεων», όπως η αποστολή στρατευμάτων ή η πλήρης απομόνωση της ρωσικής ναυσιπλοΐας. Προς την Ουάσιγκτον, η προειδοποίηση αφορά τον κίνδυνο ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης εάν οι διαπραγματεύσεις παραταθούν χωρίς αποτέλεσμα.

Το εάν πρόκειται για πραγματική ανησυχία ή για στρατηγική διαπραγματευτική τακτική μένει να αποδειχθεί. Ωστόσο, η χρήση της πυρηνικής ρητορικής σε αυτό το στάδιο δημιουργεί συνθήκες αυξημένου ρίσκου, θυμίζοντας σε πολλούς τη λογική μιας νέας «Κρίσης των Πυραύλων». Η επόμενη φάση των συνομιλιών στη Γενεύη θα αποτελέσει κρίσιμο τεστ για το κατά πόσο η ένταση θα μετατραπεί σε περαιτέρω κλιμάκωση ή σε επιτάχυνση μιας συμφωνίας.

Σε κάθε περίπτωση, η σημερινή ρητορική δείχνει ότι η Μόσχα δεν προτίθεται να διαπραγματευτεί υπό πίεση χωρίς να υπενθυμίσει το ύστατο αποτρεπτικό της όπλο. Το αν η τακτική αυτή θα λειτουργήσει ως μέσο επιτάχυνσης της ειρήνης ή ως παράγοντας αποσταθεροποίησης θα κριθεί στο αμέσως επόμενο διάστημα.