Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Ζωή χωρίς άλλοθι, ανάμεσα στην επιστήμη, την ιστορία και τη σύγκρουση

Πολίτης του κόσμου με σταθερή και αμείωτη δημόσια παρεμβατικότητα, σημάδεψε ανεξίτηλα τον 20ό αιώνα με το έργο, τη δράση, την παρουσία και τον λόγο της. Η Ελένη Γλύκατζη–Αρβελέρ υπήρξε πνευματική προσωπικότητα με διεθνή ακτινοβολία και οικουμενικό εκτόπισμα, κορυφαία της Βυζαντινολογίας, γυναίκα δυναμική και πρωτοπόρα, με ισχυρή φωνή, που διεκδίκησε και κέρδισε επάξια εξέχουσες ακαδημαϊκές και διοικητικές θέσεις στο ιστορικό Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και σε άλλα σημαντικά πανεπιστημιακά και πολιτιστικά ιδρύματα.

Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ έζησε δέκα ζωές σε μία. Μορφώθηκε, δίδαξε, διοίκησε, ερεύνησε, δημοσίευσε, δημιούργησε, ερωτεύθηκε, έγινε μητέρα, συνδιαλέχθηκε με προσωπικότητες όπως ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο Φρανσουά Μιτεράν και ο Μάνος Χατζιδάκις, και παράλληλα συνδέθηκε με σημαντικούς διανοητές και καλλιτέχνες σε Ελλάδα και Γαλλία. Η ζωή της εξελίχθηκε παράλληλα με κομβικές περιόδους της ελληνικής ιστορίας, από την Κατοχή και τον Διχασμό μέχρι τη μεταπολίτευση.

Για την Ελένη Γλύκατζη–Αρβελέρ η πιο ανήθικη πράξη ήταν η έλλειψη αυτογνωσίας. Σε κάθε ευκαιρία το επαναλάμβανε, τονίζοντας με πόσο κόπο η ίδια έκανε πυξίδα της το «γνώθι σαυτόν». Καθοριστικούς παράγοντες στον σχηματισμό της προσωπικότητας θεωρούσε τα οδυνηρά βιώματα της Κατοχής και τη συμμετοχή της στην Αντίσταση μέσα από τις τάξεις της ΕΠΟΝ, με καθοδηγητή τον Χρήστο Πασαλάρη. Απεχθανόταν τις ταμπέλες και τις κατηγοριοποιήσεις: «Είμαι αριστερή, γιατί όλα πρέπει να περάσουν από εκεί, αλλά και δεξιά, γιατί από εκεί όλα θα φτιάξουν».

Η ίδια είχε και ένα έντονο πάθος για την ιστορία της Μακεδονίας και τη μυστηριώδη τύχη του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Πίστευε με σιγουριά ότι ο ασύλητος τάφος στη Βεργίνα δεν ανήκε στον Φίλιππο Β’, αλλά στον ίδιο τον Μέγα Αλέξανδρο. «Έπρεπε να γίνω 100 χρόνων για να είμαι σίγουρη για ένα πράγμα: ότι ο Μέγας Αλέξανδρος είναι στη Βεργίνα», είχε δηλώσει σε συνέντευξή της.

Αναλύοντας ευρήματα όπως το ελεφαντοστέινο ομοίωμα, τη ζωφόρο, το ύψος του νεκρού και ορυκτά από την Αίγυπτο, επέμενε ότι οι Μακεδόνες επιθυμούσαν όλοι να ταφούν στην πατρίδα τους και ότι η σωρός του Αλεξάνδρου επιστρέφοντας από τη Μέμφιδα κατέληξε στον τόπο καταγωγής του.

Γεννήθηκε τον Αύγουστο του 1926 στον Βύρωνα, σε φτωχικό σπίτι χωρίς θέρμανση, με έξι παιδιά να μοιράζονται το ίδιο δωμάτιο. Από μικρή έμαθε να γράφει και να διαβάζει ακούγοντας τα αδέλφια της και ζήλευε το πολύχρωμο μολύβι των γειτόνων, συλλέγοντας αργότερα πάνω από 600 μολύβια και αμέτρητα βιβλία. Το 1945 μπήκε 13η στο Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, άριστη φοιτήτρια, ανήσυχο πνεύμα, συνδιαλεγόταν με συμφοιτητές και φίλους, περνώντας τις ώρες με παιχνίδια σκάκι και επισκέψεις στο Ηρώδειο.

Το 1953 μετακόμισε στο Παρίσι για μεταπτυχιακές σπουδές στην École des Hautes Études, αφοσιώθηκε στην έρευνα και γνώρισε τον Ζακ Αρβελέρ, με τον οποίο παντρεύτηκε το 1958 και απέκτησαν τη Μαρί-Ελέν. Το 1967 έγινε καθηγήτρια στη Σορβόννη και το 1976 πρώτη γυναίκα πρύτανης στην ιστορία του Πανεπιστημίου. Στη διοικητική της πορεία ακολουθούσε πάντα την αρχή «το πρόσωπο σπαθί», εμπνέοντας φοιτητές και συνεργάτες.

Η Ελένη Γλύκατζη–Αρβελέρ συνδέθηκε με προσωπικότητες της πολιτικής και των τεχνών: ο Κωνσταντίνος Καραμανλής τη θεωρούσε άνθρωπο εμπιστοσύνης, ενώ με τον Φρανσουά Μιτεράν διατηρούσε ζωντανή επικοινωνία με έντονο χιούμορ. Στη μουσική σκηνή, η φιλία της με τον Μάνο Χατζιδάκι υπήρξε βαθιά και προσωπική, γεμάτη σεβασμό και θαυμασμό, με αποκαλύψεις για συναισθήματα που ήρθαν στην επιφάνεια δεκαετίες αργότερα.

Παράλληλα με την ακαδημαϊκή της δραστηριότητα, υπηρέτησε την ελληνικότητα και την ελεύθερη σκέψη, επισημαίνοντας ότι η Ιστορία δεν διδάσκει μόνο μία λύση, αλλά φωτίζει παρόμοιες καταστάσεις στο παρελθόν. Η ίδια πίστευε ότι η λέξη «αδύνατον» έπρεπε να εξαλειφθεί από το λεξιλόγιο των νέων, καθώς η επιμονή και η τόλμη φέρνουν το αποτέλεσμα: «Όλα όσα πέτυχα στη ζωή μου τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα πως ήταν αδύνατα».

Αν και πολυβραβευμένη και διεθνώς αναγνωρισμένη, η ζωή της ήταν ταυτόχρονα καθημερινή, με οικογενειακές στιγμές, συνταγές από τη μητέρα και τη γιαγιά της και προσωπικές συνήθειες που έκαναν τον χώρο της ζωντανό και οικείο. Μέσα από το έργο και τη στάση της, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ άφησε παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές, ως διανοούμενη, εκπαιδευτικός και άνθρωπος που έζησε με πάθος, έρευνα και ευθύνη.