Δεσποτισμός και ισότητα στις αγέλες των ζώων και τι μας διδάσκουν για τις ανθρώπινες κοινωνίες

Από αυταρχικά ποντίκια έως ειρηνικούς πιθήκους, οι κοινωνίες των ζώων αποκαλύπτουν μυστικά για τη δύναμη, την καταπίεση και τη συνεργασία. Ο δεσποτισμός αποτελεί χαρακτηριστικό πολλών ζωικών κοινωνιών, με ορισμένα είδη να κυβερνώνται από αυταρχικούς ηγέτες, ενώ άλλα διακρίνονται για την ισότητα και τη συνεργασία. Αυτές οι συμπεριφορές προσφέρουν πολύτιμα μαθήματα και για τους ανθρώπους.

Επιμέλεια

Μανώλης Δράκος

Στη δεκαετία του 1950, ο οικολογικός ερευνητής Peter Crowcroft μελέτησε ποντίκια σε ένα παλιό στρατιωτικό αεροδρόμιο στη Βρετανία, στο πλαίσιο κυβερνητικού προγράμματος για τον περιορισμό των ζημιών που προκαλούσαν τα τρωκτικά στα αποθέματα σιτηρών. Εκεί παρατήρησε την άνοδο του “Bill”, ενός ποντικιού που κυριάρχησε βάναυσα επί των υπολοίπων, δείχνοντας πόσο εύκολα μπορεί να αναδυθεί ένας δεσπότης ακόμα και σε μικρές ομάδες ζώων.

Στο βιβλίο του “Mice All Over” το 1966, ο Crowcroft περιέγραψε λεπτομερώς τις τυραννικές συμπεριφορές του Bill. Όπως σημείωσε: «Όσο περισσότερο παρατηρούσα τα ποντίκια, τόσο περισσότερο αναγνώριζα στοιχεία της συμπεριφοράς των ανθρώπων». Ο δεσποτισμός δεν περιορίζεται στα ποντίκια. Εμφανίζεται σε πολλά είδη όπως οι μπαμπουίνοι, οι μαγκούστες και οι γυμνοπόντικες, όπου η ιεραρχία εξασφαλίζει στους κυρίαρχους τα καλύτερα τρόφιμα και συντρόφους.

Πώς διαμορφώνονται οι δεσποτικές κοινωνίες στα ζώα

Ο δεσποτισμός παγιώνεται όταν τα υποδεέστερα μέλη δεν έχουν εναλλακτικές λύσεις διαφυγής – συνθήκη που συναντάται τόσο στα ζώα όσο και στους ανθρώπους. Ωστόσο, κάποιες κοινωνίες καταφέρνουν να αποφύγουν τον αυταρχισμό. Για παράδειγμα, οι βόρειοι muriqui, μια ειρηνική μαϊμού της Βραζιλίας, ζουν σε ομάδες όπου επικρατεί ισότητα και ανεκτικότητα.

Το έργο του Crowcroft επηρέασε νεότερους επιστήμονες όπως ο Justin Varholick, βιοϊατρικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Kennesaw State στη Τζόρτζια, ΗΠΑ. Ο Varholick μελέτησε τη συμπεριφορά εργαστηριακών ποντικών και διαπίστωσε ότι η δεσποτική συμπεριφορά αλλάζει ανάλογα με τη σύνθεση της ομάδας. Μέσω δοκιμών (“tube test”), απέδειξε πως η κοινωνική ιεραρχία στα ποντίκια είναι ρευστή αλλά συχνά οδηγεί σε συγκρούσεις.

Στη φύση, το περιβάλλον επηρεάζει αν θα εμφανιστεί δεσποτισμός. Οι baboons στη νότια Αφρική αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα: σύμφωνα με έρευνα του 2008, οι κυρίαρχοι αρσενικοί λαμβάνουν κρίσιμες αποφάσεις για την ομάδα, ειδικά στην αναζήτηση τροφής.

Η ερευνήτρια συμπεριφορικής οικολογίας Élise Huchard, διευθύντρια έρευνας στο Γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας, έχει παρατηρήσει πώς οι αρσενικοί μπαμπουίνοι ασκούν βία στις θηλυκές για να διατηρήσουν το μονοπώλιο στη σύζευξη. Σε ακραίες περιπτώσεις, αυτό μπορεί να έχει τραγικές συνέπειες – όπως η αποβολή μιας εγκύου θηλυκής μετά από καταδίωξη στα δέντρα.

Γυναικεία κυριαρχία και βία στις ζωικές κοινωνίες

Η Huchard σημειώνει ότι ακόμα και οι υψηλόβαθμες θηλυκές επιδεικνύουν δεσποτικές συμπεριφορές προς τις κατώτερες. Σε ορισμένες περιπτώσεις όμως, παρατηρούνται εξαιρέσεις ευγένειας από κυρίαρχες θηλυκές.

Στις κοινωνίες των γυμνοπόντικων, η “βασίλισσα” είναι η μόνη που αναπαράγεται και επιβάλλει την κυριαρχία της με επιθετικότητα και σωματική βία. Η διάσπαση από την ομάδα είναι επικίνδυνη λόγω της αβεβαιότητας εύρεσης τροφής, σύμφωνα με τη Laura Betzig, ανθρωπολόγο που έχει μελετήσει τον δεσποτισμό στα ζώα και τους ανθρώπους.

Παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται στα μυρμήγκια, όπου οι εργάτριες καταστρέφουν τα αυγά των υπολοίπων υπό τις εντολές της βασίλισσας. Στις μαγκούστες (banded mongooses) οι κυρίαρχες θηλυκές ξεκινούν “πολέμους” με άλλες ομάδες για να αποκτήσουν πρόσβαση σε αρσενικούς εκτός της ομάδας τους, ενισχύοντας έτσι τη γενετική ποικιλία των απογόνων τους – συχνά όμως με μεγάλο κόστος σε απώλειες.

Ο ερευνητής Kingsley Hunt από το Πανεπιστήμιο του Exeter σημειώνει ότι τα αρσενικά συχνά υποφέρουν σε αυτές τις συγκρούσεις χωρίς δυνατότητα αντίδρασης: «Η ζωή ενός μοναχικού μαγκούστα είναι πιθανότατα σύντομη και σκληρή».

Γιατί επιβιώνει ο δεσποτισμός;

Η περιορισμένη κινητικότητα φαίνεται να συμβάλλει στη διατήρηση του δεσποτισμού – όπως συνέβαινε ιστορικά σε ανθρώπινες κοινωνίες που ήταν γεωγραφικά απομονωμένες. Η Betzig τονίζει: «Μην υψώνετε τείχη ή εμπόδια στη φυγή».

Ωστόσο, κάποιες ζωικές κοινωνίες μεταλλάσσονται όταν αλλάζουν οι συνθήκες. Σε περίφημη έρευνα του 2004, μια επιδημία φυματίωσης εξάλειψε τους πιο επιθετικούς αρσενικούς μπαμπουίνους, οδηγώντας σε μια πιο ειρηνική ομάδα – μια κατάσταση που διήρκεσε γενιές.

Σε άλλα είδη, όπως τα μυρμήγκια Protomagnathus americanus, οι δούλοι ανεστραμμένων ειδών έχουν εξεγερθεί σκοτώνοντας τους καταπιεστές τους. Επιπλέον, σύμφωνα με τη βιοανθρωπολόγο Marcy Ekanayake-Weber, όταν οι πόροι κατανέμονται άνισα, λίγα άτομα μπορούν να τους μονοπωλήσουν και να εξελιχθούν σε δεσπότες.

Ανθρώπινες κοινωνίες και παραλληλισμοί με τα ζώα

Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η μελέτη των ζωικών κοινωνιών επηρεάζει τη θεώρησή μας για την ανθρώπινη φύση. Η Betzig βρήκε ισχυρή συσχέτιση στην ιστορία μεταξύ ανδρών δεσποτών που αποκτούν πλούτο και εξουσία – μαζί με πρόσβαση σε πολλές γυναίκες – μια κατάσταση ανάλογη με αυτή των αρσενικών μπαμπουίνων.

Η Ekanayake-Weber επισημαίνει πως η ανθρώπινη γεωργία πιθανόν διαμόρφωσε τις ιεραρχίες επί χιλιετίες, ίσως συμβάλλοντας στην εμφάνιση πατριαρχικών κοινωνιών – παρεκκλίνοντας έτσι από τις πιο ισότιμες προγονικές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών μας.

Ωστόσο, παραμένουν εντυπωσιακές ομοιότητες: η ανθρώπινη αγριότητα αντανακλάται στις ζωικές κοινωνίες με έντονο δεσποτισμό. Την εποχή που ο Crowcroft κατέγραφε τον Bill, παρόμοιοι τύραννοι κυριαρχούσαν σε πολλές χώρες του κόσμου – ένα φαινόμενο που εξακολουθεί να υφίσταται.

Το παράδειγμα των ειρηνικών muriqui

Υπάρχει όμως κι άλλος δρόμος: στους δασωμένους λόφους της Βραζιλίας ζει ο muriqui (γνωστός ως «ο πιο ειρηνικός πίθηκος στον κόσμο»), όπου επικρατεί ισότητα και αλληλοσεβασμός. Η πρωτευοντολόγος Karen Strier, που μελετά muriquis εδώ και δεκαετίες στο Πανεπιστήμιο Wisconsin-Madison, αναφέρει ότι τα θηλυκά συνευρίσκονται με πολλούς αρσενικούς χωρίς συγκρούσεις, ενώ το μοίρασμα των πόρων γίνεται δίκαια.

Οι muriquis σπάνια τσακώνονται και συχνά μοιράζονται αγκαλιές αντί για επιθετικές κινήσεις. Η Strier θεωρεί ότι η ομοιότητα μεγέθους μεταξύ των φύλων ίσως δυσκολεύει την επιβολή κυριαρχίας από ένα άτομο. Πάντως, φαίνεται πως σε αυτές τις κοινωνίες η επιθετικότητα απλώς δεν αποδίδει σημαντικά οφέλη.

Συνεργασία: Το κλειδί για την ευημερία;

Η Ekanayake-Weber υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι ευδοκιμούν μέσω της συνεργασίας – κάτι που γιορτάζεται πολιτισμικά ανά τους αιώνες. Όπως δείχνει σχετική έρευνα του 2022, ακόμα και σε αυστηρά ιεραρχικές κοινωνίες μυρμηγκιών η συνοχή της ομάδας υπερέχει της ατομικής επιλογής.

Οι άνθρωποι χαράζουν μοναδικό μονοπάτι στην ιστορία του πλανήτη μας· ωστόσο το ζωικό βασίλειο εξακολουθεί να προσφέρει πολύτιμα διδάγματα. Η Strier δηλώνει πως εφαρμόζει όσα έχει μάθει από τους muriquis στις προσωπικές της σχέσεις: «Η παρακολούθηση μιας τόσο ειρηνικής συνύπαρξης αποτελεί έμπνευση – μια υπενθύμιση ενός διαφορετικού τρόπου ζωής στον οποίο μπορούμε να προσβλέπουμε».