Χακάν Φιντάν: Ο άνθρωπος του παρασκηνίου εν δυνάμει διάδοχος του Ερντογάν με την… κινεζική φιλοσοφία

Σε μια Τουρκία που δείχνει να εισέρχεται αργά αλλά σταθερά στη συζήτηση για την «επόμενη ημέρα» μετά τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τα βλέμματα στρέφονται ολοένα και συχνότερα σε πρόσωπα που μέχρι πρότινος κινούνταν κυρίως στο παρασκήνιο της εξουσίας. Ένα από αυτά είναι ο Χακάν Φιντάν, νυν υπουργός Εξωτερικών και, επί περισσότερο από μία δεκαετία, επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ. Παρά τις φήμες των τελευταίων μηνών ότι ο Τούρκος πρόεδρος δεν είναι απολύτως ικανοποιημένος από τη θητεία του στο υπουργείο Εξωτερικών – φτάνοντας μάλιστα κάποιοι να προεξοφλούν αντικατάστασή του – τίποτα τέτοιο δεν έχει συμβεί.

Αντιθέτως, ο Φιντάν παραμένει στο προσκήνιο και, για πολλούς αναλυτές, δεν είναι απλώς ένας υπουργός, αλλά ένας εν δυνάμει διάδοχος στο AKP και, σε βάθος χρόνου, ένας πιθανός υποψήφιος για την κορυφή της τουρκικής εξουσίας.

Η συζήτηση για τη «μετά Ερντογάν» εποχή δεν είναι τυχαία. Οι διαδικασίες για αναθεώρηση του Συντάγματος, που θα επέτρεπαν στον Ερντογάν να διεκδικήσει εκ νέου την προεδρία, προχωρούν αργά και με εμφανείς δυσκολίες. Ταυτόχρονα, η δημόσια εικόνα του Τούρκου προέδρου – στις ομιλίες, στις συνεντεύξεις και στις καθημερινές του εμφανίσεις – δίνει, σύμφωνα με αρκετούς παρατηρητές, την εντύπωση ενός ηγέτη κουρασμένου, που ενδεχομένως αναζητεί τρόπο να διασφαλίσει την πολιτική κληρονομιά του περισσότερο παρά να ανοίξει νέο κύκλο εξουσίας.

• Σε αυτό το πλαίσιο, ο Χακάν Φιντάν εμφανίζεται ως μια ιδιότυπη φιγούρα. Δεν προέρχεται από τον κλασικό κομματικό μηχανισμό του AKP, ούτε έχει μακρά διαδρομή σε εκλεγμένα αξιώματα. Η ισχύς του πηγάζει αλλού: από την πρόσβαση στον πυρήνα της εξουσίας, από τη γνώση των μηχανισμών ασφαλείας και πληροφοριών και από την προσωπική σχέση εμπιστοσύνης που οικοδόμησε με τον Ερντογάν όλα αυτά τα χρόνια. Μαζί με τον νυν επικεφαλής της ΜΙΤ, Ιμπραχίμ Καλίν, θεωρείται από τα στελέχη που γνωρίζουν τον Τούρκο πρόεδρο όσο λίγοι – περισσότερο ακόμη και από ιστορικά στελέχη του κόμματος.

Το τελευταίο διάστημα, ωστόσο, κάτι αλλάζει. Ο Φιντάν, που ως επικεφαλής της ΜΙΤ είχε δώσει μόλις μία συνέντευξη σε όλη του τη θητεία, εμφανίζεται πλέον πολύ πιο πρόθυμος να μιλήσει δημόσια. Πολλαπλασιάζονται οι ομιλίες, οι δηλώσεις, αλλά και τα βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα, όπου παρουσιάζεται με σχεδόν ηρωική αισθητική, συχνά υπό τους ήχους οθωμανικών εμβατηρίων. Για τους επικριτές του, αυτή η εικόνα δεν είναι αυθόρμητη: αποτελεί μέρος μιας επικοινωνιακής προετοιμασίας για έναν ρόλο πολύ μεγαλύτερο από αυτόν του υπουργού Εξωτερικών.

Κομβικό στοιχείο στην αφήγηση γύρω από τον Φιντάν είναι η φήμη του ως «στρατηγικού νου». Οι υποστηρικτές του επιμένουν ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο με βαθιά γνώση των διεθνών σχέσεων και των σύγχρονων στρατηγικών θεωριών. Οι επικριτές του, αντίθετα, σημειώνουν ότι – σε αντίθεση με τον Αχμέτ Νταβούτογλου και το δόγμα του «Στρατηγικού Βάθους» – ο Φιντάν δεν έχει παρουσιάσει μέχρι σήμερα ένα συνεκτικό θεωρητικό έργο που να τεκμηριώνει αυτή τη φήμη.

Εδώ ακριβώς παρεμβαίνει ένα ιντριγκαδόρικο στοιχείο: η φερόμενη προσήλωσή του στην κινεζική φιλοσοφία και ειδικότερα στο κλασικό έργο «Ι Τσινγκ» (Το Βιβλίο των Αλλαγών). Στα τουρκικά μέσα, το βιβλίο αυτό έχει παρουσιαστεί σχεδόν μυθικά ως «το βιβλίο κάτω από το μαξιλάρι του Χακάν Φιντάν». Πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα φιλοσοφικά και στρατηγικά κείμενα της Κίνας, που χρησιμοποιήθηκε επί αιώνες ως οδηγός για ηγεμόνες, στρατηγούς και διοικητές.

• Το «Ι Τσινγκ» δεν είναι απλώς ένα φιλοσοφικό βιβλίο, αλλά ένα εργαλείο σκέψης που αντιμετωπίζει την εξουσία ως διαδικασία προσαρμογής και όχι ως άσκηση ωμής ισχύος. Μέσα από σύμβολα και ερμηνείες, διδάσκει ότι ο ηγέτης οφείλει να αναγνωρίζει πότε πρέπει να κινηθεί, πότε να περιμένει και πότε να αλλάξει πορεία. Γι’ αυτό και επί αιώνες αποτέλεσε σημείο αναφοράς για αυτοκράτορες, στρατηγούς και κρατικούς αξιωματούχους στην Κίνα.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, ο Φιντάν δεν αποχωρίζεται το «Ι Τσινγκ» ούτε στα ταξίδια του και επανέρχεται συχνά στα αποσπάσματά του, αναζητώντας πρότυπα σκέψης που δίνουν έμφαση στην προσαρμογή, στην πρόβλεψη των εξελίξεων και στη διαχείριση της ισχύος χωρίς μετωπικές συγκρούσεις. Για τους υποστηρικτές του, αυτή η προσέγγιση εξηγεί και τον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε κρίσιμες στιγμές, όπως η αντιμετώπιση των δικτύων του Φετουλάχ Γκιουλέν και το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016.

• Οι επικριτές του, πάντως, ειρωνεύονται αυτή τη «στροφή στην Ανατολή», υποστηρίζοντας ότι ένας επίδοξος ηγέτης της Τουρκίας θα έπρεπε να αντλεί έμπνευση περισσότερο από την εγχώρια πνευματική παράδοση, παρά από ένα κινεζικό, σχεδόν μαντικό, κείμενο. Η αντιπαράθεση αυτή, ωστόσο, αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: ότι η μάχη για τη διαδοχή στο AKP δεν θα είναι μόνο πολιτική, αλλά και ιδεολογική.

Αν τελικά το κυβερνών κόμμα παραμείνει στην εξουσία και ο Ερντογάν επιλέξει – ή αναγκαστεί – να ανοίξει τον δρόμο για τον διάδοχό του, τα διλήμματα θα είναι σαφή. Από τη μία, ο Ιμπραχίμ Καλίν, με αναφορές στη δυτική πολιτική σκέψη και τον ισλαμικό φιλοσοφικό λόγο. Από την άλλη, ο Χακάν Φιντάν: ένας άνθρωπος της σιωπής, της μυστικής διπλωματίας και – όπως λένε οι ίδιοι οι υποστηρικτές του – της στρατηγικής υπομονής. Σε κάθε περίπτωση, η συζήτηση έχει ήδη ξεκινήσει. Και αυτό, από μόνο του, δείχνει ότι στην Τουρκία το παρασκήνιο αρχίζει σιγά σιγά να μετατρέπεται σε προσκήνιο.