Όταν ο ποταμός Γάγγης στερεύει, τα μαντάτα δεν είναι καλά για τον πλανήτη

Η κλιματική αλλαγή και η ανθρώπινη παρέμβαση απειλούν το μέλλον εκατομμυρίων στη Νότια Ασία. Ο Γάγγης, ζωτική αρτηρία για εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους στη Νότια Ασία, στερεύει με ρυθμούς που οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν ως άνευ προηγουμένου στην καταγεγραμμένη ιστορία. Η κλιματική αλλαγή, οι μεταβαλλόμενοι μουσώνες, η αδιάκοπη άντληση και η κατασκευή φραγμάτων ωθούν τον ποταμό στα όρια της κατάρρευσης, με συνέπειες για την τροφή, το νερό και τα μέσα διαβίωσης σε ολόκληρη την περιοχή.

Για αιώνες, ο Γάγγης και οι παραπόταμοί του έχουν θρέψει μια από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές του κόσμου. Από τα Ιμαλάια ως τον Κόλπο της Βεγγάλης, η λεκάνη του ποταμού στηρίζει πάνω από 650 εκατομμύρια ανθρώπους, προσφέρει το ένα τέταρτο του γλυκού νερού της Ινδίας και μεγάλο μέρος της αγροτικής και οικονομικής της αξίας. Ωστόσο, νέα έρευνα δείχνει πως η πτώση της στάθμης του ποταμού επιταχύνεται με ρυθμούς που δεν έχουν καταγραφεί ποτέ ξανά.

Τα τελευταία χρόνια, επιστήμονες έχουν καταγράψει ανησυχητικές αλλαγές σε πολλούς μεγάλους ποταμούς παγκοσμίως, όμως ο Γάγγης ξεχωρίζει λόγω της ταχύτητας και της έκτασης του φαινομένου. Οι ποταμοί Γάγγης, Βραχμαπούτρα και Μεγκνά σχηματίζουν το μεγαλύτερο δέλτα του κόσμου, καλύπτοντας το μεγαλύτερο μέρος του Μπανγκλαντές.

Σε πρόσφατη μελέτη, οι επιστήμονες ανασύνθεσαν υδρολογικά δεδομένα 1.300 ετών και διαπίστωσαν πως οι χειρότερες ξηρασίες στη λεκάνη συνέβησαν μόλις τις τελευταίες δεκαετίες. Αυτές οι ξηρασίες ξεπερνούν κατά πολύ τα φυσικά όρια κλιματικής μεταβλητότητας.

Άμεσες επιπτώσεις στην καθημερινότητα και στην οικονομία

Τμήματα του ποταμού που κάποτε επέτρεπαν πλεύση όλο τον χρόνο είναι πλέον αδιάβατα το καλοκαίρι. Μεγάλα πλοία που ταξίδευαν από τη Βεγγάλη και τη Μπιχάρ μέσω της Βαρανάσι και της Αλαχαμπάντ, τώρα ακινητοποιούνται εκεί όπου άλλοτε κυλούσε άφθονο νερό. Κανάλια που πότιζαν χωράφια για εβδομάδες περισσότερο πριν μία γενιά, σήμερα στερεύουν νωρίτερα. Ακόμη και πηγάδια που προστάτευαν οικογένειες για δεκαετίες δίνουν πλέον ελάχιστο νερό.

Τα παγκόσμια κλιματικά μοντέλα απέτυχαν να προβλέψουν τη σοβαρότητα αυτής της ξηρασίας, κάτι που υποδηλώνει ότι οι ανθρώπινες και περιβαλλοντικές πιέσεις συνδυάζονται με τρόπους που ακόμη δεν κατανοούμε πλήρως.

Το νερό έχει εκτραπεί σε αρδευτικά κανάλια, ενώ η άντληση υπόγειων υδάτων για τη γεωργία είναι αδιάκοπη. Πάνω από χίλια φράγματα και αναχώματα έχουν αλλάξει δραστικά τον ίδιο τον ποταμό. Παράλληλα, καθώς ο πλανήτης θερμαίνεται, ο μουσώνας που τροφοδοτεί τον Γάγγη γίνεται όλο και πιο απρόβλεπτος.

Λιώσιμο παγετώνων – Εξαφάνιση ποταμών

Στην πηγή του ποταμού, στα ψηλά των Ιμαλαΐων, ο παγετώνας Γκανγκότρι έχει υποχωρήσει σχεδόν ένα χιλιόμετρο μέσα σε δύο δεκαετίες. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται σε όλη τη μεγαλύτερη οροσειρά του κόσμου καθώς η άνοδος της θερμοκρασίας επιταχύνει το λιώσιμο των παγετώνων.

Αρχικά αυτό προκαλεί ξαφνικές πλημμύρες από παγετωνικές λίμνες, αλλά μακροπρόθεσμα σημαίνει πολύ λιγότερο νερό στη ροή του ποταμού κατά την ξηρή περίοδο. Αυτοί οι παγετώνες συχνά αποκαλούνται «υδάτινοι πύργοι της Ασίας», όμως όσο αυτοί συρρικνώνονται, μειώνεται και η θερινή ροή νερού στον Γάγγη.

Η ανθρώπινη παρέμβαση επιδεινώνει την κρίση

Η ανεξέλεγκτη άντληση υπόγειου νερού επιδεινώνει περαιτέρω την κατάσταση. Η λεκάνη Γάγγη-Βραχμαπούτρα συγκαταλέγεται στα ταχύτερα εξαντλούμενα υδροφόρα στρώματα στον κόσμο, με τη στάθμη να πέφτει κατά 15–20 χιλιοστά κάθε χρόνο.

Μεγάλο μέρος αυτού του νερού είναι ήδη μολυσμένο με αρσενικό και φθόριο, απειλώντας τόσο τη δημόσια υγεία όσο και τη γεωργική παραγωγή. Η συμβολή των τεχνικών έργων είναι εξίσου σημαντική: έργα όπως το φράγμα Φαράκκα, στην Ινδία, έχουν μειώσει τις ροές κατά την ξηρή περίοδο στο Μπανγκλαντές, αυξάνοντας την αλατότητα του εδάφους και απειλώντας τα Sundarbans, το μεγαλύτερο δάσος μαγκρόβι στον κόσμο.

Απειλή για την αγροτική παραγωγή – Προειδοποιήσεις ειδικών

Η γεωργική γη στην Ινδία εξαρτάται από ένα τεράστιο δίκτυο αρδευτικών καναλιών.

Σε όλη τη βόρεια περιοχή του Μπανγκλαντές και της Δυτικής Βεγγάλης, μικρότεροι ποταμοί ήδη στερεύουν το καλοκαίρι αφήνοντας κοινότητες χωρίς νερό για καλλιέργεια ή ζώα. Η εξαφάνιση αυτών των παραποτάμων προοιωνίζει τι μπορεί να συμβεί σε μεγαλύτερη κλίμακα αν συνεχιστεί η πτωτική πορεία του Γάγγη.

Αν δεν αλλάξει κάτι δραστικά, ειδικοί προειδοποιούν ότι εκατομμύρια άνθρωποι στη λεκάνη κινδυνεύουν να αντιμετωπίσουν σοβαρές ελλείψεις τροφής μέσα στις επόμενες δεκαετίες.

Σωτηρία του Γάγγη – Τι πρέπει να γίνει άμεσα

Η ανάγκη για άμεση και συντονισμένη δράση είναι επιτακτική.

Μερικές λύσεις δεν αρκούν· απαιτείται συνολικός επανασχεδιασμός διαχείρισης των υδάτων.

Aυτό σημαίνει περιορισμό της μη βιώσιμης άντλησης υπόγειων υδάτων ώστε να δοθεί χρόνος αναπλήρωσης των αποθεμάτων· καθορισμό ελάχιστης περιβαλλοντικής ροής ώστε να διατηρείται επαρκές νερό για τους ανθρώπους και τα οικοσυστήματα· καθώς και βελτιωμένα κλιματικά μοντέλα που θα ενσωματώνουν τις ανθρωπογενείς πιέσεις (όπως άρδευση και φράγματα) μαζί με τη μεταβλητότητα των μουσώνων ως οδηγό για την πολιτική διαχείρισης υδάτων.

Είναι απαραίτητη η διακρατική συνεργασία:

Η Ινδία, το Μπανγκλαντές και το Νεπάλ πρέπει να βελτιώσουν τη διαμοίραση δεδομένων, τη διαχείριση φραγμάτων και τον σχεδιασμό για την κλιματική αλλαγή.

Διεθνής χρηματοδότηση και πολιτικές συμφωνίες πρέπει να αντιμετωπίζουν ποτάμια όπως ο Γάγγης ως παγκόσμια προτεραιότητα.

Πάνω απ’ όλα απαιτείται συμμετοχική διακυβέρνηση ώστε οι τοπικές κοινωνίες να έχουν λόγο στις προσπάθειες αποκατάστασης μαζί με επιστήμονες και υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.

Ο Γάγγης είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένας ποταμός: αποτελεί ζωτικό σύνδεσμο ζωής, ιερό σύμβολο και θεμέλιο πολιτισμού για τη Νότια Ασία.

Όμως στερεύει γρηγορότερα από ποτέ – κι αν δεν δράσουμε τώρα, οι συνέπειες θα είναι ανυπολόγιστες όχι μόνο για εμάς αλλά και για τις επόμενες γενιές.