Λίβανος: Το νέο παιγνίδι ισχύος μεταξύ Τουρκίας- Ισραήλ

Κάτι αλλάζει στον Λίβανο και αυτή τη φορά το βλέμμα δεν στρέφεται μόνο στην Τεχεράνη, το Παρίσι ή την Ουάσιγκτον. Η Τουρκία επιχειρεί να περάσει από τον ρόλο του περιστασιακού παίκτη σε εκείνον μιας δύναμης που διεκδικεί θέση στην επόμενη ημέρα της χώρας, συνδέοντας τη Βηρυτό με τη Συρία, τον νότιο Λίβανο με την ασφάλεια του Ισραήλ και τα λιμάνια, τους σιδηροδρόμους και την ενέργεια με την ευρύτερη αναμέτρηση στην Ανατολική Μεσόγειο. Στην Άγκυρα ο Λίβανος αντιμετωπίζεται πλέον ως τμήμα μιας μεγαλύτερης στρατηγικής περιμέτρου, την ώρα που η υποχώρηση της ιρανικής επιρροής αφήνει χώρο για νέες ισορροπίες. Το ερώτημα είναι ποιος θα προλάβει να τις διαμορφώσει.

Σπύρος Σιδέρης

Και κυρίως αν η τουρκική διείσδυση μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας σταθερότητας ή αν ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο ανταγωνισμού με το Ισραήλ, ακριβώς στην πιο εύφλεκτη γωνιά της Ανατολικής Μεσογείου.

Η φράση του Ερντογάν που έδειξε τη νέα γραμμή

Το μήνυμα είχε δοθεί από τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν με τρόπο που δύσκολα άφηνε περιθώρια παρερμηνείας: «Η ασφάλεια της Τουρκίας δεν αρχίζει από το Χατάι. Αρχίζει από το Χαλέπι, τη Δαμασκό και τη Βηρυτό».

Πίσω από τη βαριά γεωπολιτική φράση υπήρχε μια σαφής αλλαγή αντίληψης. Η Άγκυρα διευρύνει την περίμετρο ασφαλείας της και τοποθετεί μέσα σε αυτήν ανοιχτά τον Λίβανο, μαζί με τη Συρία και το Ιράκ.

Η εξασθένηση της ιρανικής παρουσίας στην περιοχή δεν σημαίνει για την Τουρκία ότι τα προβλήματα τελείωσαν. Σημαίνει ότι δημιουργήθηκε χώρος. Και στον χώρο αυτόν κινούνται ήδη περισσότεροι από ένας παίκτες.

Η Άγκυρα βλέπει ευκαιρία. Το Τελ Αβίβ βλέπει έναν πιθανό νέο αντίπαλο στην ίδια γειτονιά.

Το τουρκικό «φλερτ» με τη Βηρυτό

Οι τελευταίες επαφές κάθε άλλο παρά τυπικές ήταν. Ο αντιπρόεδρος της λιβανικής κυβέρνησης Ταρέκ Μίτρι ταξίδεψε στην Άγκυρα και συνάντησε τον αντιπρόεδρο Τζεβντέτ Γιλμάζ, αλλά και τον επικεφαλής των τουρκικών υπηρεσιών πληροφοριών Ιμπραήμ Καλίν.

Ακολούθησαν η συνάντηση του Ερντογάν με τον πρωθυπουργό Ναουάφ Σαλάμ και η επίσημη επίσκεψη του προέδρου Ζοζέφ Αούν στην Τουρκία.

Το γεγονός ότι στο κάδρο εμφανίζεται ο Καλίν έχει τη δική του σημασία. Δείχνει ότι το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στην οικονομία ή στη διπλωματική αναβάθμιση των σχέσεων. Στην ατζέντα βρίσκονται πλέον η ασφάλεια, οι πληροφορίες, η Συρία και η επόμενη ημέρα στον νότιο Λίβανο.

Και εκεί τα πράγματα γίνονται πολύ πιο ευαίσθητα.

Το Ισραήλ βλέπει τον τουρκικό ίσκιο να πλησιάζει

Η Τουρκία έχει δηλώσει ότι επιθυμεί ενεργό ρόλο στις πρωτοβουλίες που θα διαμορφωθούν για την προστασία της λιβανικής κυριαρχίας, ενώ έχει εκφράσει ετοιμότητα να στηρίξει τον λιβανικό στρατό, ακόμη και μονάδες που προορίζονται για ανάπτυξη στον Νότο.

Για το Ισραήλ, οποιαδήποτε ουσιαστική τουρκική παρουσία κοντά στα βόρεια σύνορά του δεν μπορεί παρά να προκαλεί καχυποψία.

Υπάρχει, ωστόσο, μια αντίφαση που κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει. Μια τουρκική εμπλοκή μέσω των θεσμών του λιβανικού κράτους και όχι μέσω παράλληλων ένοπλων δομών θα μπορούσε να εξυπηρετεί, έστω έμμεσα, ορισμένα ισραηλινά συμφέροντα.

Ένας ισχυρότερος λιβανικός στρατός, περισσότερος κρατικός έλεγχος στον Νότο και μικρότερο περιθώριο δράσης για ανεξάρτητες ένοπλες οργανώσεις θα δημιουργούσαν μια περισσότερο προβλέψιμη πραγματικότητα κατά μήκος των συνόρων.

Κάπως έτσι προκύπτει το παράδοξο της νέας εποχής: Τουρκία και Ισραήλ δυσπιστούν βαθιά η μία απέναντι στην άλλη, αλλά μπορεί να χρειάζονται την ίδια σταθερότητα στον Λίβανο.

Το παιχνίδι δεν γίνεται μόνο με στρατούς

Η τουρκική στρατηγική δεν σταματά στις συμφωνίες ασφαλείας.

Στις επαφές με τη Βηρυτό έχουν συζητηθεί η επαναλειτουργία των αξόνων Τρίπολη–Χομς και Βηρυτός–Δαμασκός, η σύνδεσή τους με ευρύτερα σιδηροδρομικά δίκτυα, αλλά και πιθανές ενεργειακές διασυνδέσεις μέσω Συρίας.

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της τουρκικής κίνησης. Η Άγκυρα επιδιώκει να τοποθετηθεί στην καρδιά ενός πλέγματος μεταφορών, ενέργειας και εμπορίου που θα ξεκινά από το Ιράκ και τον Κόλπο, θα περνά από τη Συρία και θα καταλήγει προς τη Μεσόγειο και την Ευρώπη.

Σε αυτό το σχέδιο, ο Λίβανος διαθέτει τρία πλεονεκτήματα που δύσκολα αγνοούνται: ακτογραμμή στη Μεσόγειο, χερσαία σύνδεση με τη Συρία και άμεση γειτνίαση με το Ισραήλ.

Η Βηρυτός μπορεί να μην έχει το μέγεθος άλλων περιφερειακών πρωτευουσών, έχει όμως γεωγραφική θέση δυσανάλογα μεγάλη σε σχέση με το μέγεθός της.

Η Κύπρος μπαίνει στο κάδρο

Στην τουρκική εξίσωση υπάρχει και ένας φάκελος που αφορά άμεσα την Ανατολική Μεσόγειο: η προσέγγιση Λιβάνου–Κύπρου.

Η Άγκυρα δεν θα ήθελε να δει τη Βηρυτό να εντάσσεται σταδιακά σε μια σταθερή αρχιτεκτονική συνεργασίας Κύπρου–Ελλάδας–Ισραήλ, ιδιαίτερα εάν αυτή αποκτήσει ενεργειακό, ηλεκτρικό ή ευρύτερο στρατηγικό περιεχόμενο.

Εδώ συναντιέται η λιβανική πολιτική της Τουρκίας με μια παλαιότερη εμμονή της: να μη δημιουργηθούν στην Ανατολική Μεσόγειο σχήματα που θα την αφήνουν έξω από τους ενεργειακούς και εμπορικούς σχεδιασμούς.

Ο Λίβανος, λοιπόν, δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως πεδίο πολιτικής επιρροής. Είναι κομμάτι της μάχης για τους επόμενους διαδρόμους ενέργειας, μεταφορών και εμπορίου στην περιοχή.

Ανάχωμα ή νέα γραμμή σύγκρουσης;

Η τουρκική προσέγγιση βασίζεται σε ένα διαφορετικό μοντέλο ισχύος: στρατιωτική συνεργασία, ενίσχυση θεσμών, εμπόριο, επενδύσεις, υποδομές και ανοικοδόμηση. Το Ισραήλ από την πλευρά του έχει οικοδομήσει μεγάλο μέρος της περιφερειακής στρατηγικής του πάνω στη στρατιωτική υπεροχή και στην εξουδετέρωση απειλών πριν αυτές πλησιάσουν τα σύνορά του.

Οι δύο λογικές δεν είναι υποχρεωτικό να συγκρουστούν. Το σημείο στο οποίο θα σταματήσει η Άγκυρα είναι εκείνο που θα κρίνει πολλά.

Εάν η τουρκική παρουσία περιοριστεί στην ενίσχυση του λιβανικού κράτους, του στρατού και πολυμερών μηχανισμών ασφαλείας, θα μπορούσε υπό προϋποθέσεις να λειτουργήσει ως βαλβίδα αποκλιμάκωσης.

Εάν όμως μετατραπεί σε πραγματικό επιχειρησιακό αποτύπωμα στον νότιο Λίβανο, η αντίδραση του Ισραήλ δύσκολα θα είναι αδιάφορη.

Τότε το σκηνικό αλλάζει.

Ο Λίβανος θα πάψει να αποτελεί μόνο το πεδίο όπου μετριούνται τα κατάλοιπα της ιρανικής επιρροής και θα γίνει η περιοχή όπου Τουρκία και Ισραήλ θα δοκιμάζουν τα όρια της μεταξύ τους ισχύος.

Και για την Ανατολική Μεσόγειο αυτό μπορεί να είναι το πραγματικό μήνυμα πίσω από τις κινήσεις των τελευταίων μηνών: το παλιό παιχνίδι υποχωρεί, αλλά η μάχη για το ποιος θα καλύψει τον χώρο που αφήνει πίσω του έχει ήδη αρχίσει.