Τραμπ: Ο οικονομικός στραγγαλισμός” του Ιράν – Πετρέλαιο, αποκλεισμός και ασφυκτική πίεση στην Τεχεράνη

Η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ περνά σε μια νέα φάση οικονομικού πολέμου απέναντι στο Ιράν, επιχειρώντας να αξιοποιήσει την οικονομική ασφυξία ως βασικό μοχλό για να αναγκάσει την Τεχεράνη να υποχωρήσει. Μετά την αποτυχία της στρατιωτικής πίεσης να οδηγήσει γρήγορα σε πολιτική λύση, η Ουάσιγκτον φαίνεται να ποντάρει πλέον περισσότερο στην κατάρρευση των εσόδων του ιρανικού κράτους και στην αδυναμία του να χρηματοδοτεί την οικονομία και τον πολεμικό του μηχανισμό.

Το σχέδιο δεν περιορίζεται στις παραδοσιακές κυρώσεις. Περιλαμβάνει ένα πολύ ευρύτερο πλέγμα μέτρων: περιορισμό των εξαγωγών πετρελαίου, πίεση στις χώρες που αγοράζουν ιρανικό αργό, χτύπημα των χρηματοπιστωτικών δικτύων που διευκολύνουν τις συναλλαγές της Τεχεράνης, έλεγχο της λεγόμενης «σκιώδους» ναυτιλίας και, κυρίως, αξιοποίηση του ναυτικού αποκλεισμού για να εμποδιστεί στην πράξη η μεταφορά ιρανικού πετρελαίου.

Το πετρέλαιο είναι το μεγάλο όπλο

Η καρδιά της οικονομικής πίεσης βρίσκεται στο πετρέλαιο. Για την ιρανική οικονομία, τα έσοδα από τις εξαγωγές υδρογονανθράκων αποτελούν κρίσιμη πηγή συναλλάγματος και κρατικών εσόδων.

Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να καταστήσει όσο το δυνατόν δυσκολότερη την πώληση του ιρανικού αργού, όχι μόνο απαγορεύοντας άμεσα συναλλαγές με αμερικανικές εταιρείες, αλλά κυνηγώντας και τους ενδιάμεσους: τράπεζες, ναυτιλιακές εταιρείες, ασφαλιστές, διαμεσολαβητές και αγοραστές που βοηθούν το Ιράν να παρακάμπτει τις κυρώσεις.

Το πρόβλημα για την Τεχεράνη γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν οι κυρώσεις συνοδεύονται από φυσικό έλεγχο της ναυσιπλοΐας. Έτσι, η αμερικανική πολιτική μετατρέπεται από ένα σύστημα οικονομικών απαγορεύσεων σε μια προσπάθεια να εμποδιστεί στην πράξη η έξοδος των ιρανικών φορτίων προς τις διεθνείς αγορές.

Κατά τη διάρκεια προηγούμενης εφαρμογής του ναυτικού αποκλεισμού, οι ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου είχαν καταγράψει μεγάλη πτώση, γεγονός που δείχνει πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η αποτελεσματικότητα των κυρώσεων όταν συνοδεύονται από επιχειρησιακή επιβολή στη θάλασσα.

Στο στόχαστρο η Κίνα

Ένα από τα δυσκολότερα κομμάτια της αμερικανικής στρατηγικής είναι η Κίνα, η οποία αποτελεί τον σημαντικότερο αγοραστή του ιρανικού πετρελαίου.

Η Ουάσιγκτον μπορεί να προσπαθήσει να αυξήσει το κόστος για κινεζικές εταιρείες που συνεχίζουν να αγοράζουν ιρανικό αργό, απειλώντας τες με δευτερογενείς κυρώσεις και αποκλεισμό από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Αυτό δημιουργεί όμως ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο γεωπολιτικό μέτωπο. Η πίεση προς την Κίνα για να σταματήσει να αγοράζει ιρανικό πετρέλαιο δεν είναι απλώς οικονομικό ζήτημα. Αγγίζει άμεσα τις σχέσεις Ουάσιγκτον–Πεκίνου και μπορεί να μετατρέψει την οικονομική σύγκρουση με το Ιράν σε μια πολύ ευρύτερη αντιπαράθεση.

Η «σκιώδης» οικονομία του Ιράν

Για χρόνια το Ιράν έχει αναπτύξει μηχανισμούς για να επιβιώνει κάτω από το καθεστώς των κυρώσεων.

Χρησιμοποιούνται ενδιάμεσες εταιρείες, πολύπλοκες διαδρομές πληρωμών, αλλαγές σημαίας και ιδιοκτησίας πλοίων, μεταφορές από πλοίο σε πλοίο και άλλες πρακτικές που δυσκολεύουν τον εντοπισμό της πραγματικής προέλευσης του φορτίου.

Αυτό ακριβώς το δίκτυο αποτελεί πλέον έναν από τους βασικούς στόχους της Ουάσιγκτον.

Η νέα στρατηγική επιδιώκει να κάνει την παράκαμψη των κυρώσεων τόσο δύσκολη και δαπανηρή, ώστε ακόμη και εταιρείες που μέχρι σήμερα ήταν διατεθειμένες να αναλάβουν το ρίσκο να αρχίσουν να αποσύρονται.

Με άλλα λόγια, ο στόχος δεν είναι μόνο να απαγορευτεί το ιρανικό πετρέλαιο. Είναι να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον στο οποίο κανείς δεν θα θέλει να το αγοράσει, να το μεταφέρει ή να το χρηματοδοτήσει.

Ο ναυτικός αποκλεισμός αλλάζει τα δεδομένα

Η πιο δραστική διάσταση της αμερικανικής πίεσης είναι ο ναυτικός αποκλεισμός.

Σε αντίθεση με μια συνηθισμένη οικονομική κύρωση, ο αποκλεισμός μπορεί να εμποδίσει άμεσα τα πλοία να μεταφέρουν προϊόντα από και προς τα ιρανικά λιμάνια. Η Ουάσιγκτον έχει πλέον δηλώσει ότι διαθέτει τη δυνατότητα να διατηρήσει τον αποκλεισμό επ’ αόριστον, αυξάνοντας σημαντικά την πίεση στην Τεχεράνη.

Αυτό έχει τεράστια σημασία για μια χώρα που βασίζεται στο εξωτερικό εμπόριο για την εισαγωγή αγαθών, τη χρηματοδότηση των συναλλαγών και την πώληση των ενεργειακών της προϊόντων.

Εάν ο αποκλεισμός διαρκέσει, η οικονομική ζημιά δεν περιορίζεται στα χαμένα έσοδα από το πετρέλαιο. Επηρεάζονται οι εισαγωγές, οι βιομηχανίες, η πρόσβαση σε συνάλλαγμα, οι τιμές των προϊόντων και η λειτουργία ολόκληρης της οικονομίας.

Πληθωρισμός και πίεση στην καθημερινότητα

Η οικονομική πίεση μεταφέρεται τελικά στην κοινωνία.

Το Ιράν βρίσκεται ήδη αντιμέτωπο με πολύ υψηλό πληθωρισμό, σοβαρές πιέσεις στο νόμισμά του και αυξημένο κόστος βασικών αγαθών. Η περαιτέρω συρρίκνωση των εισαγωγών και η έλλειψη ξένου συναλλάγματος μπορούν να επιδεινώσουν την κατάσταση.

Για την κυβέρνηση Τραμπ, αυτό ακριβώς αποτελεί μέρος της στρατηγικής: η οικονομική πίεση να γίνει τόσο μεγάλη ώστε να αυξηθεί το κόστος της συνέχισης της αντιπαράθεσης για την ίδια την ιρανική ηγεσία.

Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική αβεβαιότητα. Το Ιράν έχει περάσει δεκαετίες υπό κυρώσεις και έχει αποκτήσει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση μιας οικονομίας που λειτουργεί υπό περιορισμούς.

Αυτό σημαίνει ότι η οικονομική κατάρρευση δεν είναι αναπόφευκτη ούτε απαραίτητα γρήγορη.

Ο στόχος είναι να στερέψουν τα χρήματα του καθεστώτος

Η λογική της αμερικανικής στρατηγικής είναι σχετικά απλή: εάν περιοριστούν δραστικά τα έσοδα από το πετρέλαιο, μπλοκαριστούν οι χρηματοπιστωτικές συναλλαγές και αυξηθεί το κόστος του εξωτερικού εμπορίου, η Τεχεράνη θα διαθέτει λιγότερους πόρους για να χρηματοδοτεί το κράτος, τις ένοπλες δυνάμεις και τις περιφερειακές της δραστηριότητες.

Ο Τραμπ έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο να αφήσει την ιρανική οικονομία να «αποτύχει» οικονομικά, αντί να προχωρήσει άμεσα σε μια νέα μεγάλης κλίμακας στρατιωτική επιχείρηση.

Πρόκειται για επιστροφή στη λογική της «Maximum Pressure», αλλά σε πολύ πιο επιθετική μορφή, καθώς αυτή τη φορά η οικονομική πίεση συνδυάζεται με στρατιωτική ισχύ και έλεγχο των θαλάσσιων οδών.

Το μεγάλο στοίχημα του Τραμπ

Το ερώτημα είναι εάν η οικονομική ασφυξία θα οδηγήσει την ιρανική ηγεσία σε υποχώρηση ή εάν θα ενισχύσει την αποφασιστικότητά της να συνεχίσει την αντιπαράθεση.

Η ιστορία των προηγούμενων αμερικανικών κυρώσεων δείχνει ότι η οικονομική πίεση μπορεί να προκαλέσει τεράστια ζημιά, χωρίς όμως να εγγυάται από μόνη της μια πολιτική αλλαγή.

Η Ουάσιγκτον βρίσκεται επομένως μπροστά σε ένα δύσκολο στοίχημα. Πρέπει να προκαλέσει αρκετό οικονομικό πόνο ώστε να αλλάξει ο υπολογισμός της Τεχεράνης, χωρίς παράλληλα να προκαλέσει ανεξέλεγκτη άνοδο των διεθνών τιμών πετρελαίου, μεγαλύτερη αστάθεια στη Μέση Ανατολή ή μια ευρύτερη σύγκρουση με την Κίνα.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση της στρατηγικής.

Όσο περισσότερο πιέζεται το Ιράν, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να περιοριστούν οι εξαγωγές πετρελαίου και να διαταραχθεί η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, από τα οποία διέρχεται περίπου το 20% των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και LNG.

Έτσι, η προσπάθεια του Τραμπ να «στραγγαλίσει» την ιρανική οικονομία μπορεί να προκαλέσει παράλληλα νέα ενεργειακή κρίση, αυξάνοντας τις τιμές καυσίμων διεθνώς και δημιουργώντας οικονομικό κόστος και για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Μια οικονομική πολιορκία με παγκόσμιες συνέπειες

Η νέα αμερικανική στρατηγική απέναντι στο Ιράν δεν είναι επομένως απλώς ένα ακόμη πακέτο κυρώσεων. Είναι μια προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα οικονομικό κλουβί γύρω από την Τεχεράνη, περιορίζοντας ταυτόχρονα το πετρέλαιο, το χρήμα, τη ναυτιλία και τις διεθνείς εμπορικές της διαδρομές.

Το αν αυτή η πίεση θα οδηγήσει σε συμφωνία ή σε περαιτέρω κλιμάκωση θα εξαρτηθεί από το πόσο μπορεί να αντέξει η ιρανική οικονομία και, κυρίως, από το εάν η κυβέρνηση Τραμπ μπορεί να διατηρήσει την πίεση χωρίς να πληρώσει ένα πολύ μεγαλύτερο τίμημα στις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Για την ώρα, το μήνυμα της Ουάσιγκτον είναι σαφές: αντί για μια άμεση επιστροφή σε ολοκληρωτικό πόλεμο, το οικονομικό στραγγάλισμα γίνεται το βασικό εργαλείο για να εξαναγκαστεί η Τεχεράνη σε υποχώρηση.