Τα παραμελημένα φυσικά αντιπυρικά τείχη της Μεσογείου

Οι εικόνες από την Ισπανία, την Πορτογαλία, τη Γαλλία και την Ελλάδα θυμίζουν πλέον ένα γνώριμο καλοκαιρινό σκηνικό. Πύρινα μέτωπα που εξαπλώνονται με πρωτοφανή ταχύτητα, χωριά που εκκενώνονται μέσα σε λίγα λεπτά και εκατοντάδες χιλιάδες στρέμματα που μετατρέπονται σε στάχτη. Η φετινή αντιπυρική περίοδος ξεκίνησε ιδιαίτερα νωρίς στη Νότια Ευρώπη και όλα δείχνουν ότι οι επόμενοι μήνες θα είναι ακόμη πιο δύσκολοι.

Ρούλα Μαντή

Όμως, πίσω από τις ακραίες θερμοκρασίες και τους θυελλώδεις ανέμους, οι επιστήμονες εντοπίζουν έναν ακόμη, λιγότερο προφανή «ένοχο»: την εγκατάλειψη της αγροτικής γης.

Και όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, οι αμπελώνες, οι ελαιώνες, τα βοσκοτόπια και οι καλλιέργειες αποδεικνύονται σήμερα ένα από τα αποτελεσματικότερα φυσικά όπλα απέναντι στις δασικές πυρκαγιές.

Οι αμπελώνες λειτουργούν σαν φυσικά αντιπυρικά τείχη

Στη νότια Γαλλία, όπου πριν από λίγες ημέρες ξέσπασαν νέες μεγάλες πυρκαγιές στην περιοχή του Massif des Corbières, οι τοπικές αρχές υπενθυμίζουν ότι οι αμπελώνες αποτελούσαν επί δεκαετίες μια φυσική ζώνη προστασίας γύρω από χωριά και οικισμούς.

Τα αμπέλια δεν αναφλέγονται εύκολα, διαθέτουν υψηλή περιεκτικότητα σε υγρασία κατά μεγάλο μέρος του καλοκαιριού και δημιουργούν μεγάλες ανοιχτές εκτάσεις που διακόπτουν τη συνέχεια της εύφλεκτης βλάστησης. Με απλά λόγια, λειτουργούν σαν φυσικά “τείχη” που επιβραδύνουν ή ακόμη και σταματούν την πορεία μιας φωτιάς.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι πυροσβέστες στη Γαλλία χαρακτηρίζουν τους αμπελώνες «ζώνες ανάσχεσης», οι οποίες συχνά δίνουν πολύτιμο χρόνο στα εναέρια μέσα και στις επίγειες δυνάμεις να οργανώσουν την άμυνά τους.

Το μεγάλο πρόβλημα: οι αμπελώνες εξαφανίζονται

Η ευρωπαϊκή οινοπαραγωγή περνά τα τελευταία χρόνια μία από τις δυσκολότερες περιόδους της.

Η κατανάλωση κρασιού μειώνεται, οι εξαγωγές πιέζονται και ολοένα περισσότεροι παραγωγοί εγκαταλείπουν τα αμπέλια τους, είτε επειδή δεν είναι πλέον οικονομικά βιώσιμα είτε επειδή δεν υπάρχουν διάδοχοι για να συνεχίσουν την καλλιέργεια.

Μόνο στην περιοχή Aude της νότιας Γαλλίας, μέσα σε δύο χρόνια, εκριζώθηκαν περίπου 10.000 εκτάρια αμπελώνων — μια έκταση σχεδόν ίση με την επιφάνεια του Παρισιού.

Και το κενό που αφήνουν πίσω τους δεν παραμένει άδειο για πολύ.

Από φυσική ασπίδα σε… προσάναμμα

Όταν μια καλλιέργεια εγκαταλείπεται, η φύση επιστρέφει γρήγορα. Μόνο που αυτή η «επιστροφή» δεν είναι πάντα ευεργετική.

Τα εγκαταλελειμμένα χωράφια γεμίζουν μέσα σε λίγα χρόνια με ξερά αγριόχορτα, θάμνους και χαμηλή βλάστηση, δημιουργώντας τεράστιες ποσότητες εύφλεκτης ύλης.

Καθώς αυτές οι εκτάσεις ενώνονται μεταξύ τους και με τα δάση, σχηματίζουν ένα συνεχές χαλί καύσιμης βιομάζας πάνω στο οποίο οι πυρκαγιές εξαπλώνονται με εκρηκτική ταχύτητα.

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι δεν είναι μόνο η αύξηση της θερμοκρασίας που κάνει τις φωτιές πιο καταστροφικές. Είναι και η αλλαγή του ίδιου του τοπίου.

Η κλιματική κρίση συναντά την εγκατάλειψη της υπαίθρου

Η Μεσόγειος θεωρείται πλέον ένα από τα πιο ευάλωτα σημεία του πλανήτη απέναντι στην κλιματική αλλαγή.

Οι παρατεταμένοι καύσωνες, η ξηρασία και οι ισχυροί άνεμοι δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για μεγάλες πυρκαγιές.

Όταν όμως σε αυτές τις συνθήκες προστεθούν εκατοντάδες χιλιάδες στρέμματα εγκαταλελειμμένης γης, το αποτέλεσμα γίνεται εκρηκτικό.

Το 2025 περισσότερα από 560.000 εκτάρια γης κάηκαν στη δυτική Μεσόγειο, δηλαδή έκταση μεγαλύτερη από το μισό Λουξεμβούργο.

Το οικονομικό κόστος είναι τεράστιο. Μελέτη του Πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ υπολογίζει ότι οι πυρκαγιές στερούν κάθε χρόνο από τη Νότια Ευρώπη παραγωγή αξίας 14 έως 21 δισεκατομμυρίων ευρώ.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπαίνει στη μάχη

Στη Γαλλία οι αρχές προσπαθούν πλέον να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα πριν εμφανιστεί η φωτιά.

Η υπηρεσία διαχείρισης αγροτικής γης της περιφέρειας Οξιτανίας δημιούργησε την εφαρμογή IZIFRICHE, η οποία χρησιμοποιεί δορυφορικές εικόνες και τεχνητή νοημοσύνη για να εντοπίζει εγκαταλελειμμένες αγροτικές εκτάσεις.

Το σύστημα χαρτογραφεί σε πραγματικό χρόνο τα χωράφια που έχουν εγκαταλειφθεί και επιτρέπει στις τοπικές αρχές να αποφασίζουν ποια πρέπει να καθαριστούν, ποια μπορούν να επιστρέψουν στην καλλιέργεια και ποια είναι προτιμότερο να αναδασωθούν.

Η εφαρμογή εντάσσεται πλέον στον σχεδιασμό πολιτικής προστασίας αρκετών γαλλικών περιφερειών.

Δεν είναι μόνο τα αμπέλια

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι φυσικά αντιπυρικά εμπόδια αποτελούν επίσης οι ελαιώνες, οι οπωρώνες, οι ανοιχτοί βοσκότοποι αλλά και οι εκτάσεις όπου βόσκουν ζώα.

Η βόσκηση μειώνει τη χαμηλή βλάστηση που λειτουργεί ως καύσιμη ύλη, ενώ ένα μωσαϊκό διαφορετικών χρήσεων γης αποτρέπει τη δημιουργία τεράστιων ενιαίων εκτάσεων εύφλεκτης βλάστησης.

Μελέτη στην προστατευόμενη περιοχή Geres-Xures, στα σύνορα Ισπανίας και Πορτογαλίας, κατέληξε ότι το πιο ανθεκτικό τοπίο απέναντι στις πυρκαγιές είναι αυτό που συνδυάζει γεωργικές καλλιέργειες, βοσκοτόπια και φυσικά δάση.

Ούτε η απόλυτη εγκατάλειψη ούτε όμως και η μονοκαλλιέργεια αποτελούν λύση.

Το ελληνικό παράδειγμα

Η εικόνα αυτή δεν είναι άγνωστη στην Ελλάδα.

Από την Πελοπόννησο μέχρι την Εύβοια, τη Ρόδο, τη Χίο και πολλές ορεινές περιοχές της χώρας, χιλιάδες στρέμματα παλιών καλλιεργειών έχουν εγκαταλειφθεί τις τελευταίες δεκαετίες.

Η αστυφιλία, η γήρανση του αγροτικού πληθυσμού και το υψηλό κόστος παραγωγής οδήγησαν πολλούς παραγωγούς να αφήσουν τα χωράφια τους.

Σήμερα, αρκετές από αυτές τις εκτάσεις έχουν μετατραπεί σε πυκνούς θαμνώνες, οι οποίοι κάθε καλοκαίρι λειτουργούν ως «γέφυρες» που επιτρέπουν στη φωτιά να περνά από τις δασικές εκτάσεις στους οικισμούς.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι ειδικοί στη διαχείριση δασικών πυρκαγιών επιμένουν ολοένα και περισσότερο πως η αντιμετώπιση των πυρκαγιών δεν ξεκινά όταν σηκωθούν τα Canadair, αλλά πολλά χρόνια νωρίτερα, με τη σωστή διαχείριση του τοπίου.

Η μεγαλύτερη πρόκληση

Η λύση, ωστόσο, δεν είναι απλή.

Η γη ανήκει σε χιλιάδες διαφορετικούς ιδιοκτήτες, οι αγρότες, οι κτηνοτρόφοι, οι δασικές υπηρεσίες και οι δήμοι συχνά λειτουργούν χωρίς κοινό σχεδιασμό, ενώ η συντήρηση των εγκαταλελειμμένων εκτάσεων απαιτεί σημαντικούς οικονομικούς πόρους.

Οι επιστήμονες συμφωνούν πως η μάχη απέναντι στις μεγάλες πυρκαγιές δεν θα κερδηθεί μόνο με περισσότερα πυροσβεστικά αεροσκάφη ή περισσότερους πυροσβέστες.

Θα κερδηθεί με την αναβίωση της υπαίθρου, την επιστροφή της παραγωγής σε εγκαταλελειμμένες εκτάσεις, την ενίσχυση της κτηνοτροφίας και έναν διαφορετικό τρόπο διαχείρισης του αγροτικού τοπίου.

Γιατί, τελικά, ίσως η καλύτερη άμυνα απέναντι στις φωτιές να μην είναι μόνο οι φλόγες που σβήνουμε, αλλά τα χωράφια που δεν αφήνουμε ποτέ να εγκαταλειφθούν.