ΗΠΑ-Ιράν: Η ερμηνεία του “άρθρου 5” στο μνημόνιο κατανόησης βασική αιτία της ανάφλεξης στον Κόλπο

Η αντιπαράθεση ανάμεσα στην Ουάσινγκτον και την Τεχεράνη περνά σε ένα πιο σύνθετο και επικίνδυνο στάδιο, όπου τα στρατιωτικά πλήγματα, οι επιθέσεις σε αμερικανικούς στόχους στον Κόλπο, η αβεβαιότητα γύρω από τα Στενά του Ορμούζ και οι διαφορετικές ερμηνείες μιας εύθραυστης συμφωνίας δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα. Η πολύωρη σιωπή του Ντόναλντ Τραμπ, η τηλεφωνική του επικοινωνία με τον Μπενιαμίν Νετανιάχου, η προσπάθεια του Ισραήλ να κρατήσει αποστάσεις από τις αμερικανικές κινήσεις και οι ιρανικοί ισχυρισμοί περί επιθέσεων σε στόχους σε Κουβέιτ, Μπαχρέιν, Ιορδανία και Κατάρ συνθέτουν μια εικόνα που δείχνει ότι η κρίση έχει εισέλθει σε νέα φάση.

Σπύρος Σιδέρης

Το διακύβευμα δεν περιορίζεται πλέον στα στρατιωτικά αντίποινα, αλλά αφορά τον έλεγχο της σημαντικότερης ενεργειακής θαλάσσιας αρτηρίας του πλανήτη.

Εκρήξεις, διαψεύσεις και θολό τοπίο στην Τεχεράνη

Η ιρανική κρατική τηλεόραση διέψευσε κατηγορηματικά αναφορές για σειρά εκρήξεων σε διάφορα σημεία της χώρας, παρότι νωρίτερα ιρανικά μέσα είχαν μεταδώσει πληροφορίες για σχεδόν δέκα ισχυρούς κρότους.

Η σύγχυση εντάθηκε όταν η ιρανική πλευρά ανακοίνωσε ότι ενεργοποιήθηκε η αντιαεροπορική άμυνα στην περιοχή του Μπουσέρ, ενώ άλλες αναφορές έκαναν λόγο για επίθεση σε εγκατάσταση του ιρανικού ναυτικού. Αμερικανός αξιωματούχος, ωστόσο, δήλωσε ότι οι δυνάμεις των ΗΠΑ δεν είχαν πραγματοποιήσει νέα πλήγματα στο Ιράν τις προηγούμενες ώρες.

Το αποτέλεσμα ήταν ένα ακόμη επεισόδιο στον πόλεμο της πληροφορίας: αναφορές για εκρήξεις που στη συνέχεια διαψεύδονται, καταγγελίες για επιθέσεις χωρίς σαφή ανάληψη ευθύνης και μια περιοχή που εξακολουθεί να βρίσκεται σε κατάσταση ύψιστης επιφυλακής.

Η σιωπή Τραμπ και το τηλεφώνημα στον Νετανιάχου

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η πολύωρη δημόσια σιωπή (σ.σ. μέχρι την ώρα που γράφεται το κείμενο) του Ντόναλντ Τραμπ προκάλεσε ερωτήματα. Ο Αμερικανός πρόεδρος, ο οποίος συνηθίζει να παρεμβαίνει άμεσα μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, δεν έκανε καμία δημόσια δήλωση για αρκετές ώρες, ενώ το επίσημο πρόγραμμά του περιλάμβανε ενημέρωση από τις υπηρεσίες πληροφοριών και κλειστές συσκέψεις.

Την ίδια ώρα, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου είχε τηλεφωνική επικοινωνία μαζί του. Σύμφωνα με το γραφείο του Ισραηλινού πρωθυπουργού, ο Τραμπ τον ενημέρωσε για τις «αμερικανικές κινήσεις στον Κόλπο». Η διατύπωση δεν πέρασε απαρατήρητη, καθώς το Ισραήλ επιχείρησε να διαχωρίσει τη θέση του από την τρέχουσα ανταλλαγή πληγμάτων, παρουσιάζοντας τις επιχειρήσεις ως αμερικανική πρωτοβουλία και όχι ως κοινή ισραηλινοαμερικανική δράση.

Παράλληλα, ο υπουργός Άμυνας Ισραέλ Κατζ και ο αρχηγός του γενικού επιτελείου Εγιάλ Ζαμίρ διαμήνυσαν ότι το Ισραήλ παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις και είναι έτοιμο να επανέλθει σε στρατιωτικές επιχειρήσεις, εφόσον αυτό κριθεί αναγκαίο.

Οι επιθέσεις που ανέβασαν την ένταση στον Κόλπο

Η Τεχεράνη ανακοίνωσε ότι εξαπέλυσε επιθέσεις εναντίον αμερικανικών ή συνδεδεμένων με τις ΗΠΑ στόχων σε τέσσερις χώρες: Ιορδανία, Κουβέιτ, Μπαχρέιν και Κατάρ.

Στην Ιορδανία, σύμφωνα με τους ιρανικούς ισχυρισμούς, στόχος ήταν η αεροπορική βάση Μουάφακ αλ-Σάλτι, την οποία χρησιμοποιούν και αμερικανικές δυνάμεις. Οι ιορδανικές αρχές ανακοίνωσαν ότι αναχαίτισαν πυραύλους και ότι δεν σημειώθηκαν σοβαρές ζημιές.

Στο Κουβέιτ, οι αρχές έκαναν λόγο για αναχαιτίσεις βαλλιστικών πυραύλων, πυραύλου κρουζ και μη επανδρωμένων αεροσκαφών, ενώ αναφέρθηκαν περιορισμένες υλικές ζημιές και ένας τραυματισμός από θραύσματα.

Στο Μπαχρέιν, όπου εδρεύει ο Πέμπτος Στόλος του αμερικανικού ναυτικού, ο στρατός ανακοίνωσε ότι αναχαίτισε πυραύλους και drones. Το Κατάρ, αν και κατονομάστηκε από το Ιράν, δεν επιβεβαίωσε ότι δέχθηκε επίθεση, περιοριζόμενο στην έκδοση προειδοποίησης ασφαλείας, την οποία αργότερα ήρε.

Το άρθρο 5 που άναψε τη φωτιά

Πίσω από τη στρατιωτική ένταση βρίσκεται μια κρίσιμη πολιτική και νομική διαφωνία: το άρθρο 5 του μνημονίου κατανόησης ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν.

Το συγκεκριμένο άρθρο προβλέπει ότι η Τεχεράνη θα αναλάβει πρωτοβουλίες για την αποκατάσταση της ασφαλούς διέλευσης των εμπορικών πλοίων από τον Περσικό Κόλπο προς τη Θάλασσα του Ομάν και αντίστροφα, ενώ προβλέπει και διάλογο με το Ομάν για το μελλοντικό καθεστώς διαχείρισης των Στενών του Ορμούζ.

Εδώ βρίσκεται και η ουσία της διαφωνίας. Η Ουάσινγκτον θεωρεί ότι το άρθρο ανοίγει τον δρόμο για την πλήρη αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας. Αντίθετα, η Τεχεράνη φέρεται να το ερμηνεύει ως αναγνώριση ενισχυμένου ρόλου της στον έλεγχο της διέλευσης.

Χαρακτηριστική ήταν η δήλωση Αμερικανού αξιωματούχου, ο οποίος παραδέχθηκε ότι οι δύο πλευρές βρίσκονται «σε διαφορετικούς πλανήτες» ως προς την ερμηνεία της συμφωνίας.

Τα Στενά του Ορμούζ στο επίκεντρο της σύγκρουσης

Η ουσία της κρίσης βρίσκεται στα Στενά του Ορμούζ. Για το Ιράν, ο έλεγχος της διέλευσης αποτελεί στρατηγικό εργαλείο πίεσης. Για τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους στον Κόλπο, η ελεύθερη ναυσιπλοΐα παραμένει αδιαπραγμάτευτη.

Σύμφωνα με ναυτιλιακές εκτιμήσεις, η εμπορική κίνηση μέσω των Στενών έχει μειωθεί αισθητά σε σχέση με τα επίπεδα πριν από την κρίση. Η εξέλιξη αυτή επηρεάζει όχι μόνο τις στρατιωτικές ισορροπίες, αλλά και τις διεθνείς αγορές ενέργειας, τις ασφαλιστικές καλύψεις, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και το συνολικό επίπεδο γεωπολιτικού κινδύνου.

Μια κρίση χωρίς ορατή έξοδο;

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι καμία πλευρά δεν δείχνει διατεθειμένη να υποχωρήσει. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διασφαλίσουν την ελεύθερη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ. Το Ιράν επιμένει ότι διατηρεί καθοριστικό λόγο στη λειτουργία της θαλάσσιας οδού. Το Ισραήλ κρατά χαμηλούς τόνους, αλλά παραμένει σε πλήρη επιχειρησιακή ετοιμότητα, ενώ οι χώρες του Κόλπου βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των εξελίξεων.

Η κρίση, επομένως, δεν περιορίζεται πλέον σε μια ανταλλαγή πυραύλων και μη επανδρωμένων αεροσκαφών. Πρόκειται για μια σύγκρουση γύρω από τον έλεγχο της γεωγραφίας, της ενέργειας και της στρατηγικής ισχύος στη Μέση Ανατολή. Και όσο το άρθρο 5 εξακολουθεί να επιδέχεται δύο εκ διαμέτρου αντίθετες ερμηνείες, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος η επόμενη στρατιωτική κλιμάκωση να αποτελέσει την απαρχή μιας πολύ ευρύτερης περιφερειακής κρίσης.