Αόρατες αλλαγές: Σε 14 χρόνια “χάσαμε” περισσότερες από 120.000 λέξεις

Υπάρχουν αλλαγές που τις αντιλαμβανόμαστε αμέσως. Η εμφάνιση του διαδικτύου, η εξάπλωση των κινητών τηλεφώνων, η τεχνητή νοημοσύνη, οι οικονομικές κρίσεις ή οι πανδημίες. Υπάρχουν όμως και άλλες αλλαγές, σχεδόν αόρατες, που συμβαίνουν αργά, σιωπηλά και επίμονα, μέχρι τη στιγμή που κάποιος θα τις μετρήσει και θα μας αναγκάσει να τις κοιτάξουμε κατάματα.

Ρούλα Μαντή

Μία από αυτές είναι η εξαφάνιση των λέξεων από την καθημερινότητά μας.

Οι άνθρωποι του 21ου αιώνα επικοινωνούν περισσότερο από ποτέ. Στέλνουν αμέτρητα μηνύματα, σχολιάζουν αναρτήσεις, ανταλλάσσουν emojis, συμμετέχουν σε τηλεδιασκέψεις, βλέπουν βίντεο και καταναλώνουν αδιάκοπα περιεχόμενο. Κι όμως, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη ερευνητών του Πανεπιστημίου της Αριζόνα και του Πανεπιστημίου του Μιζούρι-Κάνσας Σίτι, μιλούν ολοένα και λιγότερο.

Το εύρημα μοιάζει παράδοξο. Πώς γίνεται να ζούμε στην πιο συνδεδεμένη εποχή της ανθρώπινης ιστορίας και ταυτόχρονα να μιλάμε λιγότερο; Η απάντηση βρίσκεται ίσως στη διαφορά ανάμεσα στην επικοινωνία και στη συνομιλία. Δεν είναι το ίδιο πράγμα να ανταλλάσσεις πληροφορίες και να συμμετέχεις σε μια ζωντανή ανθρώπινη συζήτηση. Δεν είναι το ίδιο να στέλνεις ένα σύντομο μήνυμα και να αφηγείσαι μια ιστορία. Δεν είναι το ίδιο να πατάς ένα εικονίδιο «μου αρέσει» και να κάθεσαι απέναντι από έναν άνθρωπο προσπαθώντας να εξηγήσεις τι νιώθεις.

Οι ερευνητές υπολογίζουν ότι μεταξύ 2005 και 2019 ο μέσος άνθρωπος έχασε περισσότερες από 120.000 προφορικές λέξεις τον χρόνο. Πρόκειται για μια τεράστια μεταβολή, η οποία δύσκολα μπορεί να γίνει αντιληπτή στην καθημερινότητα. Κανείς δεν ξυπνάει ένα πρωί και αποφασίζει να μιλήσει λιγότερο. Η μείωση προκύπτει από δεκάδες μικρές αλλαγές που έχουν διεισδύσει στον τρόπο ζωής μας.

Κάποτε οι καθημερινές δραστηριότητες απαιτούσαν διάλογο. Ζητούσες οδηγίες από έναν περαστικό. Μιλούσες με τον ταμία στο σούπερ μάρκετ. Ρωτούσες τον βιβλιοπώλη για ένα βιβλίο. Σήμερα, η πλοήγηση γίνεται από μια φωνή GPS, οι αγορές από ένα αυτόματο μηχάνημα, η τραπεζική συναλλαγή από μια εφαρμογή και η αναζήτηση πληροφοριών από μια μηχανή αναζήτησης.

Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο η εξοικονόμηση χρόνου. Είναι και η σταδιακή εξαφάνιση χιλιάδων μικρών κοινωνικών αλληλεπιδράσεων που άλλοτε αποτελούσαν το αόρατο νήμα της κοινωνικής ζωής.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι αλλάζει ο τρόπος που ζούμε. Τα νοικοκυριά πολλών γενεών γίνονται ολοένα και πιο σπάνια. Οι άνθρωποι παντρεύονται αργότερα, κάνουν λιγότερα παιδιά και συχνά ζουν μόνοι τους. Η τηλεργασία μειώνει τις αυθόρμητες συζητήσεις στους χώρους εργασίας. Οι χώροι όπου παλαιότερα αναπτύσσονταν κοινωνικοί δεσμοί —σύλλογοι, λέσχες, εκκλησίες, κοινότητες γειτονιάς— χάνουν μέρος της επιρροής τους.

Κάθε μία από αυτές τις αλλαγές μοιάζει ασήμαντη. Όλες μαζί όμως δημιουργούν έναν διαφορετικό κόσμο. Έναν κόσμο στον οποίο μπορεί να περάσει ολόκληρη ημέρα χωρίς ουσιαστική συζήτηση.

Η γλώσσα, ωστόσο, δεν είναι απλώς ένα εργαλείο επικοινωνίας. Είναι το εργαλείο με το οποίο οργανώνουμε τη σκέψη μας.

Ο Ρώσος ψυχολόγος Λεβ Βιγκότσκι είχε υποστηρίξει ήδη από τον προηγούμενο αιώνα ότι η γλώσσα και η σκέψη εξελίσσονται μαζί. Οι λέξεις δεν εκφράζουν απλώς τις ιδέες μας· τις διαμορφώνουν. Όταν μαθαίνουμε νέες λέξεις, αποκτούμε νέους τρόπους να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Όταν χάνουμε λέξεις, χάνουμε και αποχρώσεις της πραγματικότητας.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι ψυχολόγοι παρατηρούν συχνά πως άνθρωποι που δυσκολεύονται να περιγράψουν τα συναισθήματά τους δυσκολεύονται και να τα διαχειριστούν. Η θλίψη, η απογοήτευση, η μοναξιά, η ματαίωση, η αμηχανία, η ενοχή, η νοσταλγία δεν είναι το ίδιο πράγμα. Χρειάζονται διαφορετικές λέξεις, διαφορετικές έννοιες και διαφορετικές αφηγήσεις.

Όταν το λεξιλόγιο φτωχαίνει, τα συναισθήματα τείνουν να συγχωνεύονται σε λίγες γενικές κατηγορίες. «Είμαι χάλια», «δεν είμαι καλά», «νευριάζω». Οι λεπτές διαβαθμίσεις χάνονται. Κι όταν δεν μπορούμε να περιγράψουμε με ακρίβεια αυτό που νιώθουμε, δυσκολευόμαστε και να το κατανοήσουμε.

Η μείωση της προφορικής επικοινωνίας φαίνεται να επηρεάζει ιδιαίτερα τους νέους ανθρώπους. Είναι η πρώτη γενιά στην ιστορία που περνά τόσο μεγάλο μέρος της ζωής της σε ψηφιακά περιβάλλοντα. Οι φιλίες εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά συχνά διαμεσολαβούνται από οθόνες. Οι συζητήσεις γίνονται με συντομογραφίες, εικόνες, βίντεο και σύμβολα.

Βεβαίως, η γλώσσα δεν πεθαίνει. Μετασχηματίζεται. Κάθε γενιά δημιουργεί το δικό της λεξιλόγιο και τους δικούς της κώδικες επικοινωνίας. Ωστόσο, αρκετοί ερευνητές φοβούνται ότι η υποχώρηση της εκτεταμένης προφορικής συζήτησης μπορεί να περιορίσει την ικανότητα των ανθρώπων να αναπτύσσουν σύνθετα επιχειρήματα και να επεξεργάζονται πολύπλοκες ιδέες.

Και εδώ το ζήτημα παύει να είναι ατομικό και γίνεται πολιτικό.

Δημοκρατία και γλώσσα

Η δημοκρατία βασίζεται στη γλώσσα. Βασίζεται στην ικανότητα των πολιτών να συζητούν, να διαφωνούν, να επιχειρηματολογούν και να κατανοούν σύνθετα προβλήματα. Όσο πιο περίπλοκη είναι μια κοινωνία, τόσο περισσότερες λέξεις χρειάζεται για να περιγράψει τον εαυτό της.

Τα τελευταία χρόνια πολλοί αναλυτές παρατηρούν ότι ο πολιτικός λόγος διεθνώς γίνεται πιο απλός, πιο συναισθηματικός και πιο διχαστικός. Οι σύνθετες αναλύσεις υποχωρούν μπροστά στα συνθήματα. Οι αποχρώσεις χάνονται ανάμεσα σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα. Οι λέξεις που απαιτούν σκέψη αντικαθίστανται από λέξεις που προκαλούν άμεση συναισθηματική αντίδραση.

Όταν όμως η γλώσσα απλοποιείται υπερβολικά, απλοποιείται και η εικόνα που έχουμε για τον κόσμο. Η πραγματικότητα παρουσιάζεται ως μια σύγκρουση καλών και κακών, νικητών και ηττημένων, πατριωτών και εχθρών. Οι γκρίζες ζώνες εξαφανίζονται.

Κι όμως, ο πραγματικός κόσμος είναι σχεδόν πάντα πιο περίπλοκος από τα συνθήματα.

Ίσως λοιπόν το ζήτημα των χαμένων λέξεων να μην αφορά μόνο τη νοσταλγία για μια εποχή όπου οι άνθρωποι συζητούσαν περισσότερο. Ίσως να αφορά το μέλλον της κοινωνικής συνοχής, της ψυχικής υγείας και της δημοκρατίας.

Η καλή είδηση είναι ότι η τάση αυτή δεν είναι αναπόφευκτη.

Δεν χρειάζονται μεγάλες επαναστάσεις. Χρειάζονται μικρές καθημερινές πράξεις. Ένα τηλεφώνημα αντί για ένα μήνυμα. Μια συζήτηση με τον γείτονα. Ένας καφές χωρίς κινητό πάνω στο τραπέζι. Ένα οικογενειακό τραπέζι όπου η τηλεόραση παραμένει κλειστή. Ένας περίπατος με έναν φίλο χωρίς ακουστικά στα αυτιά.

Οι λέξεις είναι σαν τους μυς. Όσο περισσότερο τις χρησιμοποιούμε, τόσο πιο δυνατές γίνονται. Και μαζί τους δυναμώνει η μνήμη, η σκέψη, η φαντασία και η ικανότητά μας να καταλαβαίνουμε ο ένας τον άλλον.

Σε μια εποχή που όλα επιταχύνονται, ίσως η πιο επαναστατική πράξη να είναι τελικά η πιο απλή: να καθίσουμε απέναντι από κάποιον και να μιλήσουμε.

Σωκράτης – η τέχνη του διαλόγου και η αναζήτηση της αλήθειας

Αν υπάρχει μια μορφή που θα δυσκολευόταν να επιβιώσει στη σημερινή εποχή των σύντομων μηνυμάτων, των βίντεο λίγων δευτερολέπτων και των βιαστικών απαντήσεων, αυτή ίσως να ήταν ο Σωκράτης.

Ο άνθρωπος που θεωρείται ο πατέρας της δυτικής φιλοσοφίας δεν έγραψε ούτε μία γραμμή. Δεν άφησε βιβλία, πραγματείες ή εγχειρίδια. Άφησε μόνο συζητήσεις. Ερωτήσεις. Αμφιβολίες. Διαλόγους.

Στην καρδιά της σωκρατικής σκέψης βρισκόταν μια ριζοσπαστική για την εποχή ιδέα: ότι η αλήθεια δεν επιβάλλεται, δεν μεταδίδεται μηχανικά από τον σοφό στον αδαή, αλλά ανακαλύπτεται μέσα από τη συνομιλία. Ο Σωκράτης δεν δίδασκε με διαλέξεις. Περιπλανιόταν στην αγορά της Αθήνας και συνομιλούσε. Ρωτούσε. Άκουγε. Ξαναρωτούσε. Ανέτρεπε βεβαιότητες.

Όταν συναντούσε κάποιον που ισχυριζόταν ότι γνωρίζει τι είναι η δικαιοσύνη, η αρετή ή η σοφία, δεν του απαντούσε. Του ζητούσε να εξηγήσει. Και όταν εκείνος έδινε μια απάντηση, ακολουθούσε μια δεύτερη ερώτηση. Και μετά μια τρίτη. Μέχρι που η αρχική βεβαιότητα άρχιζε να τρίζει.

Αυτή ήταν η περίφημη σωκρατική ειρωνεία. Ο Σωκράτης προσποιούνταν συχνά ότι δεν γνώριζε τίποτα. «Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα» — ένα ξέρω, ότι δεν ξέρω τίποτα. Η φαινομενική αυτή άγνοια δεν ήταν αδυναμία αλλά μέθοδος. Ήταν ένας τρόπος να αναγκάσει τον συνομιλητή του να εξετάσει τις ίδιες του τις σκέψεις.

Ακόμη πιο σημαντική ήταν η λεγόμενη μαιευτική μέθοδος. Όπως η μαία βοηθά μια γυναίκα να γεννήσει ένα παιδί, έτσι και ο φιλόσοφος βοηθά έναν άνθρωπο να «γεννήσει» μια ιδέα. Δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις. Δημιουργεί τις συνθήκες ώστε η γνώση να αναδυθεί από μέσα του.

Η διαδικασία αυτή απαιτεί κάτι που σήμερα μοιάζει όλο και πιο σπάνιο: χρόνο, προσοχή και πολλές λέξεις.

Δεν μπορεί να υπάρξει σωκρατικός διάλογος σε μια πρόταση. Δεν μπορεί να υπάρξει αυτογνωσία σε ένα emoji. Δεν μπορεί να υπάρξει αναζήτηση της αλήθειας χωρίς τη διάθεση να ακούσουμε τον άλλον, να τον αφήσουμε να αναπτύξει τη σκέψη του και να αναμετρηθούμε με τα επιχειρήματά του.

Για τον Σωκράτη, η συζήτηση δεν ήταν κοινωνική ευγένεια. Ήταν ο πυρήνας της δημοκρατίας και της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο άνθρωπος όφειλε να εξετάζει διαρκώς τον εαυτό του, γιατί, όπως υποστήριζε, «ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιώνεται».

Ίσως γι’ αυτό το έργο του παραμένει τόσο επίκαιρο σήμερα. Σε μια εποχή όπου οι αλγόριθμοι μας προσφέρουν έτοιμες απαντήσεις πριν καν διατυπώσουμε τις ερωτήσεις μας, ο Σωκράτης μάς θυμίζει ότι η ποιότητα της σκέψης μας εξαρτάται από την ποιότητα των ερωτήσεων που θέτουμε.

Και ίσως η μεγαλύτερη απώλεια από τη συρρίκνωση του προφορικού λόγου να μην είναι απλώς η απώλεια λέξεων. Ίσως να είναι η απώλεια της ίδιας της τέχνης του διαλόγου.

Γιατί οι κοινωνίες δεν προοδεύουν όταν όλοι μιλούν ταυτόχρονα. Προοδεύουν όταν οι άνθρωποι συνομιλούν πραγματικά. Όταν ακούνε. Όταν αμφισβητούν. Όταν αναζητούν μαζί την αλήθεια.

Αυτό ακριβώς έκανε ο Σωκράτης πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια στην αγορά της Αθήνας. Και αυτό ίσως είναι που έχουμε περισσότερο ανάγκη σήμερα.

  Ίσως τελικά το πρόβλημα να μην είναι ότι χάσαμε 120.000 λέξεις τον χρόνο. Ίσως το πραγματικό πρόβλημα να είναι ότι μαζί με αυτές χάσαμε χιλιάδες ευκαιρίες να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και τους άλλους. Γιατί από την αγορά της αρχαίας Αθήνας μέχρι τις οθόνες των κινητών μας, η ανθρώπινη ιστορία δείχνει ότι η σκέψη γεννιέται μέσα από τον διάλογο. Και όσο λιγότερο μιλάμε, τόσο περισσότερο κινδυνεύουμε να ζούμε σε έναν κόσμο γεμάτο πληροφορίες αλλά φτωχό σε κατανόηση.