#StolenMemory/ Ιστορίες φρίκης του ναζισμού- Πώς απλά αντικείμενα φθάνουν σε απογόνους θυμάτων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης

Στα βάθη των αρχείων Arolsen στη Γερμανία, μέσα σε χιλιάδες φακέλους, δεν φυλάσσονται μόνο έγγραφα και γραφειοκρατικές καταγραφές της φρίκης. Φυλάσσονται «εφέκτ» (effects) – ένας όρος που χρησιμοποιούσαν οι Ναζί για να περιγράψουν τα προσωπικά αντικείμενα που κατάσχεσαν από τους κρατούμενους κατά τη σύλληψή τους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Κοσμήματα, ρολόγια, φωτογραφίες, πορτοφόλια: τα τελευταία ίχνη μιας ζωής που διακόπηκε βίαια. Περίπου 2.000 τέτοια αντικείμενα περιμένουν ακόμη στα ράφια.

Σήμερα, το πρόγραμμα #StolenMemory, που ξεκίνησε το 2016, επιχειρεί το «ακατόρθωτο»: να εντοπίσει τους απογόνους αυτών των ανθρώπων και να τους παραδώσει, δεκαετίες μετά, τα κλεμμένα κειμήλια των προγόνων τους.

Η διοίκηση των Αρχείων Arolsen έχει ανατεθεί σε Διεθνή Επιτροπή αποτελούμενη από εκπροσώπους 11 κρατών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, ενώ η καθημερινή διαχείριση των Αρχείων εκτελείται μέσω ενός διορισμένου, από τη Διεθνή Επιτροπή, Διευθυντή. Την Ελλάδα εκπροσωπεί, με απόφαση του Υπουργού Εξωτερικών, ο Προϊστάμενος της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου ΥΠΕΞ, κ. Γ. Πολυδωράκης.

Στην Ελλάδα, η προσπάθεια αυτή απέκτησε μια ιδιαίτερη δυναμική μέσα από τη συνεργασία της Γενικής Γραμματείας Θρησκευμάτων και του Υπουργείου Εξωτερικών, κινητοποιώντας μαθητές και εκπαιδευτικούς που λειτούργησαν ως «ντετέκτιβ της ιστορίας».

Μέσα από την έρευνά τους, τέσσερις ιστορίες Ελλήνων κρατουμένων ήρθαν στο φως, μετατρέποντας την απρόσωπη ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου σε μια βαθιά ανθρώπινη αφήγηση.

Την περασμένη Πέμπτη σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη συναισθηματικά εκδήλωση που έγινε στο αμφιθέατρο «Γιάννος Κρανιδιώτης» του υπουργείου Εξωτερικών, ήρθαν στο φως η ιστορίες τεσσάρων Ελλήνων που κατέληξαν στα ναζιστικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.

Ο προϊστάμενος της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου ΥΠΕΞ, κ. Γ. Πολυδωράκης, μιλώντας στο πλαίσιο της εκδήλωσης δήλωσε: «Η Ελλάδα έγινε η πρώτη και μοναδική, έως τώρα, χώρα που κατάφερε να εντοπίσει το ΣΥΝΟΛΟ των οικογενειών των θυμάτων πολιτών της, προσωπικά αντικείμενα των οποίων φυλάσσονται στα Αρχεία Arolsen. 

Και είμαστε πολύ περήφανοι, που αυτό κατέστη δυνατό, μέσα σε ένα μικρό σχετικά διάστημα, σε μεγάλο βαθμό χάρη σε ένα πρόγραμμα (το πρόγραμμα ανάθεσης της έρευνας σε σχολεία) που καταρτίστηκε και οργανώθηκε κεντρικά από τα δύο Υπουργεία, και ήταν επομένως κρατική πρωτοβουλία. Είμαστε το μοναδικό κράτος που σκέφτηκε και πραγματοποίησε παρόμοια δράση, και μάλιστα με τόσο μεγάλη επιτυχία όσον αφορά τα αποτελέσματα, κάτι που αποτελεί πρότυπο και μοντέλο και για τα υπόλοιπα κράτη που προσωπικά αντικείμενα πολιτών τους βρίσκονται ακόμα στα Αρχεία Arolsen. Τόσο η ιδέα, όσο και η υλοποίηση και τα αποτελέσματά της πρωτοβουλίας προκαλέσει, έχουν προκαλέσει τον θαυμασμό και τα συγχαρητήρια τόσο των Αρχείων Arolsen, όσο και των εταίρων μας στη Διεθνή Επιτροπή, πόσω μάλλον τώρα που εντοπίστηκαν οι οικογένειες όλων των ελληνικής καταγωγής θυμάτων».

Στο libre μίλησαν, για τους τέσσερις Έλληνες κάποιοι απόγονοί τους καθώς και κάποιοι από τους δασκάλους που συντόνισαν τις έρευνες των μαθητών τους στην αναζήτηση των Δημήτρη Βαφειάδη, Ευάγγελου Κερασιώτη, Νικόλαου Φασουλιώτη και Γεώργιου Σαγματόπουλου.

Ας δούμε όμως την ιστορία του καθενός ξεχωριστά.

Δημήτρης Βαφειάδης: Το Ρολόι και το Προφητικό Δαχτυλίδι

Η έρευνα των μαθητών του 2ου ΓΕΛ Κορωπίου ξεκίνησε με ελάχιστα στοιχεία: ένα όνομα, ένα έτος γέννησης (1919) και την ένδειξη «άγαμος». Ο Δημήτριος Βαφειάδης, με καταγωγή από τους Τοξότες Ξάνθης, ήταν ένας από τους 1.200 Έλληνες του στρατοπέδου Neuengamme. Είχε συλληφθεί για τη δράση του στην Αντίσταση και μεταφέρθηκε στη Γερμανία τον Ιούνιο του 1944, μετά από ένα δεκαήμερο ταξίδι σε άθλιες συνθήκες.

Όπως λέει η εκπαιδευτικός Άννα Πολίτου, από το 2^ο ΓΕΛ Κορωπίου, «Αναζητήσαμε την περιοχή όπου γεννήθηκε ή κατοικούσε. Επικοινωνήσαμε με Δημοτολόγια, με Στρατολογικά Γραφεία, με ΓΑΚ , με το στρατόπεδο Neuengamme καθώς και με τα Αρχεία Arolsen .

Ουσιαστικά συνέβαλαν στην επιτυχή έκβαση της αναζήτησής μας τα έγγραφα του ΕΕΣ. Επισκεφθήκαμε τα γραφεία της Δ/νσης Αναζητήσεων του ΕΕΣ, είδαμε την επιστολή αναζήτησης του Δ. Βαφειάδη από την αδελφή του το 1956. Κατόπιν μια τηλεφωνική καταχώρηση μας οδήγησε στη λύση. Επικοινωνήσαμε με το γιο της αδελφής του, ο οποίος έχει το μικρό όνομα του κρατούμενου, και κατόπιν ζήσαμε συγκινητικές στιγμές».

Στο στρατόπεδο, ο Βαφειάδης έζησε τη φρίκη ενός «βιομηχανικού τόπου θανάτου», δουλεύοντας γυμνός και πεινασμένος στο παγωμένο χώμα. Τα αντικείμενα που του αφαιρέθηκαν ήταν ένας μικρός θησαυρός μνήμης: ένα ρολόι τσέπης, μια αλυσίδα, ένα πορτοφόλι με την Ακρόπολη και ένα δαχτυλίδι με νεκροκεφαλή. Το τελευταίο αποδείχθηκε τραγικά προφητικό, καθώς ο Δημήτρης άφησε την τελευταία του πνοή στις 18 Μαΐου 1945 – μόλις λίγες ημέρες μετά την απελευθέρωση, εξαντλημένος από τις κακουχίες.

Οι μαθητές, αφού αναζήτησαν στοιχεία σε δημοτολόγια και στον Ερυθρό Σταυρό, κατάφεραν να εντοπίσουν τον ανιψιό του, ο οποίος φέρει το όνομά του. Για την οικογένεια, η επιστροφή αυτών των αντικειμένων μετά από 80 χρόνια χαρακτηρίστηκε ως ένα «δώρο ψυχής», μια δικαίωση για τον άνθρωπο που χάθηκε στα κάτεργα του Αμβούργου.

Ο Δημήτρης Βαχαρέλης, ανιψιός του Βαφειάδη μιλώντας για το θείο του λέει στο libre: «Η ιστορία του ξεκινάει από τα 19 του μόλις χρόνια, όπου αποφάσισε μαζί με άλλους συναγωνιστές του, όπως τον φίλο του Κυριακόπουλο Ευλάμπιο, να κάνουν αντίσταση κατά του Ναζισμού και αυτός ήταν και ο λόγος που συνελήφθη. Μετά την σύλληψη του οδηγήθηκε μαζί με άλλους αντιστασιακούς σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Αμβούργο όπου και πέθανε ύστερα από σκληρή δουλειά χρόνων στα κάτεργα. Την ίδια αιτία θανάτου ανέφερε ο Ερυθρός Σταυρός σε αίτημα που έκανε η αδερφή του, Σπάρτη Βαχαρέλη».

Ευάγγελος Κερασιώτης: Η Καρδιά που «Λύγισε» Μετά την Επιστροφή

Μια άλλη ομάδα, από το Εσπερινό ΕΠΑΛ Ευόσμου, ανέλαβε να ξετυλίξει το νήμα της ζωής του Ευάγγελου Κερασιώτη. Γεννημένος το 1925, ο Κερασιώτης βρέθηκε από το Χαϊδάρι στο Neuengamme και στη συνέχεια στο παράρτημα Salzgitter-Drütte, όπου κατασκευάζονταν πολεμοφόδια.

Μιλώντας στο libre ο Ιστορικός και Νομικός Άγγελος Χοτζίδης, εκπαιδευτικός στο Εσπερινό ΕΠΑΛ Ευόσμου Θεσσαλονίκης, λέει: «Ο Ευάγγελος Κερασιώτης είχε γεννηθεί στις 25 Μαρτίου 1925 και τον Ιούνιο του 1944 μεταφέρθηκε από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Νόιενγκαμε κοντά στο Αμβούργο. Αυτές ήταν οι βασικές πληροφορίες που είχαν οι μαθήτριες και οι μαθητές του Εσπερινού ΕΠΑΛ Ευόσμου Θεσσαλονίκης». Και όπως εξηγεί στη συνέχεια «τα παιδιά συνέλλεξαν στοιχεία από τα Δημοτολόγια Καβάλας, Νίκαιας, Αθηνών, Καματερού, το Στρατολογικό Γραφείο Ανατολικής Μακεδονίας-Θράκης, το Αρχηγείο της Ελληνικής Αστυνομίας, την Υπηρεσία Αναζητήσεων του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού και τα Αρχεία Arolsen.

Έτσι, κατάφεραν να εντοπίσουν την πορεία του ιδίου και της οικογένειάς του: Το 1920 στις Σέρρες είχε γεννηθεί ο αδελφός του Κυριάκος και δύο χρόνια αργότερα στην Καβάλα ο άλλος αδελφός του Ιωάννης. Τη δεκαετία του 1930 η οικογένεια μετακινήθηκε στη Νίκαια, όπου κατά την περίοδο της ιταλικής και γερμανικής κατοχής είχε αναπτυχθεί ένα δυναμικό αντιστασιακό κίνημα».

Ο Ευάγγελος  Κερασιώτης επέζησε από τον βομβαρδισμό του τρένου μεταφοράς κρατουμένων στην πόλη Celle τον Απρίλιο του 1945, όπου εκατοντάδες άλλοι σκοτώθηκαν. Κατάφερε να επιστρέψει στην Αθήνα τον Αύγουστο του ίδιου έτους και μάλιστα διορίστηκε στην Αστυνομία Πόλεων. Ωστόσο, το σώμα του είχε υποστεί ανεπανόρθωτες βλάβες. Πέθανε το 1949, σε ηλικία μόλις 24 ετών, από καρδιακό νόσημα που προκλήθηκε από τις κακουχίες των στρατοπέδων.

Οι μαθητές εντόπισαν τη νύφη του, την κυρία Καίτη Κερασώτη, στην οποία παραδόθηκε το ρολόι χειρός που τα SS του είχαν πάρει το 1944.

Νικόλαος Φασουλιώτης: Ο «Γλεντζές» Παγωτατζής με τα Κρυμμένα Μυστικά

Η ιστορία του Νικόλαου Φασουλιώτη, που ερεύνησε το 1ου ΓΕΛ Υμηττού, ξεκινά από τη Φασούλα της Λεμεσού. Εθελοντής στον βρετανικό στρατό, ο Φασουλιώτης συνελήφθη στην Ελλάδα το 1941 και κατέληξε επίσης στο Neuengamme. Αν και επέζησε και επέστρεψε στην Κύπρο, όπου έζησε μέχρι το 2000, δεν μίλησε ποτέ για τη φρίκη που έζησε.

«Είμαι κόρη του Νικόλαου Φασουλιώτη, ενός από τα έξι παιδιά που απέκτησε στην Κύπρο. Τρία δεν ζούνε πια. Όταν με πήραν τηλέφωνο από το σχολείο για να μου μιλήσουν για το πρόγραμμα, ξαφνιάστηκα, ανατρίχιασα, μου ήρθε να κλάψω από χαρά. Δεν έφευγε από το μυαλό μου για μέρες. Και ακόμα δεν μπορώ να το πιστέψω», είπε στο libre η Κωνσταντία Τσιοπτσή, κόρη του Φασουλιώτη και συνεχίζει: «Ο πατέρας μου ήταν καλός οικογενειάρχης, φιλόξενος, δουλευταράς και γλεντζές, του άρεσαν τα πειράγματα. Φρόντιζε την οικογένειά μας. Δεν μίλησε ποτέ για τον πόλεμο. Από τη μαμά μου μάθαμε ότι ήταν εθελοντής στον πόλεμο και ότι είχε παντρευτεί. Το χωριό μας, η Φασούλα, τον τίμησε για την προσφορά του στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν το περίμενα ποτέ. Είναι μια τόσο μεγάλη συγκίνηση, έπειτα από 80 χρόνια. Χάρηκα πολύ για το σχολείο και αξίζουν συγχαρητήρια τέτοιες πρωτοβουλίες. Πολλά μπράβο στα παιδιά, στην κ. Μπενέκου και την κ. Μαλανδράκη για ό,τι έκαναν για εμάς». Η κ. Τσιοπτσή παρέλαβε μια γυναικεία καρφίτσα και μια ταυτότητα χειρός με την επιγραφή: «Ενθύμιον γονέων, Ερμιόνης και Αθανασίου, 1926».

Η Ελένη Μπενέκου, Εκπαιδευτικός του 1ου ΓΕΛ Υμηττού, αναφερόμενη στην εμπειρία που είχε με τους μαθητές και τους συναδέλφους της περιγράφει: «Αρχικά διερευνήσαμε το ενδεχόμενο της μικρασιατικής καταγωγής. Απευθυνθήκαμε στον Ερυθρό Σταυρό, σε υπηρεσίες, δημόσιους φορείς και ιδιώτες, χωρίς όμως κανένα αντίκρισμα. Στη συνέχεια, προσανατολιστήκαμε στην εκδοχή της κυπριακής καταγωγής. Ο Κύπριος ιστορικός Πέτρος Παπαπολυβίου, με εξειδίκευση σε τέτοια θέματα, μας υπέδειξε ότι ο Νικόλαος Φασουλιώτης ή Νικόλαος Κωνσταντίνου από τη Φασούλα της Λεμεσού, κατατάχθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 1940 στο Κυπριακό Σύνταγμα του Βρετανικού στρατού, στον 1003 Λόχο Σκαπανέων, και μετέβη στην Ελλάδα. Μαθαίνουμε ότι κηρύσσεται αγνοούμενος στις 28 Απριλίου 1941. Συλλαμβάνεται ως πολιτικός κρατούμενος. Μεταφέρεται αρχικά στο Χαϊδάρι και μετέπειτα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Neuengamme, στο Αμβούργο της Γερμανίας». Και εξηγεί: «Η προσέγγιση των συγγενών επιτεύχθηκε μέσω αναζήτησης σε ομάδες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης της Κύπρου με τη βοήθεια του Ανδρέα Μιχαηλίδη».

Γεώργιος Σαγματόπουλος: Η Επιστροφή της Οικογενειακής Μνήμης

Η τέταρτη ιστορία αφορά τον Γεώργιο Σαγματόπουλο. Για την απόγονό του, Παναγιώτα Γαλάνη, η επικοινωνία με τους ερευνητές του προγράμματος ήταν μια στιγμή βαθιάς συγκίνησης. Μιλώντας στο libre είπε μεταξύ άλλων: «Από την πρώτη στιγμή ενθουσιάστηκα, γιατί επρόκειτο για ένα προσωπικό αντικείμενο ενός προγόνου μου, του αδελφού της γιαγιάς μου.

Η σκέψη που με συγκίνησε περισσότερο ήταν η γιαγιά μου, ο άνθρωπος που με μεγάλωσε. Μέσα από εμένα θα βρίσκεται και εκείνη σε αυτή τη σημαντική στιγμή, παραλαμβάνοντας συμβολικά ένα αντικείμενο που ανήκε στον αδελφό της. Ξέρω πόσο μεγάλη χαρά θα της δώσει και αυτό κάνει τη δική μου συγκίνηση ακόμη μεγαλύτερη.

Είναι πολύ δύσκολο να περιγράψω με λίγες λέξεις όσα νιώθω. Δεν πρόκειται μόνο για την επιστροφή ενός αντικειμένου. Είναι η επιστροφή μιας μνήμης, ενός κομματιού της οικογενειακής μας ιστορίας, ενός ανθρώπου που δεν ξεχάστηκε».

Και όπως λέει η ίδια: «Το Stolen Memories είναι ένα πολύτιμο δώρο όχι μόνο για εμάς που παραλαμβάνουμε αυτά τα αντικείμενα, αλλά για όλους. Ιδιαίτερα για τα νέα παιδιά, ώστε να γνωρίζουν την ιστορία μας και να μη ξεχνούν ποτέ το παρελθόν μας ως Έλληνες».

Φωτογραφίες των αντικειμένων που αποδόθηκαν σε Έλληνες συγγενείς θυμάτων των γερμανικών στρατοπέδων συγκέντρωσης στο πλαίσιο της διεθνούς εκστρατείας #StolenMemory