Η μέρα που βγαίνει στους δρόμους η κρυμμένη μουσική… Το Παρίσι απογειώνει το Fête de la Musique
✨Κάθε χρόνο στις 21 Ιουνίου η Γαλλία γιορτάζει τη Fête de la Musique, μια δημόσια εκδήλωση όπου όλοι μπορούν να παίξουν μουσική χωρίς διακρίσεις.
✨Η γιορτή ξεκίνησε το 1982 με πρωτοβουλία του Ζακ Λανγκ, που ήθελε να φέρει τη μουσική έξω από αίθουσες και να την κάνει προσβάσιμη σε όλους.
✨Η Fête de la Musique θεωρείται μορφή πολιτιστικής δημοκρατίας, που προωθεί τη συμμετοχή και την κοινωνική συνοχή χωρίς να απαιτεί κοινή γλώσσα ή εθνική ταυτότητα.
✨Η Ελληνίδα κοινωνιολόγος Χαριτίνη Καρακοστάκη βλέπει τη γιορτή ως παράδειγμα νέας, σύγχρονης ευρωπαϊκής τελετουργίας που βασίζεται σε παγκόσμιες ανθρώπινες εμπειρίες και όχι σε παραδόσεις.
Κάθε χρόνο, στις 21 Ιουνίου, η Ευρώπη υποδέχεται το θερινό ηλιοστάσιο. Είναι η μεγαλύτερη ημέρα του χρόνου. Για τους περισσότερους Ευρωπαίους, πρόκειται απλώς για μια ημερολογιακή λεπτομέρεια. Στη Γαλλία όμως, η ημέρα αυτή μετατρέπεται σε κάτι εντελώς διαφορετικό.
Σε μια τεράστια, συλλογική γιορτή. Μια γιορτή χωρίς εισιτήρια, χωρίς VIP ζώνες, χωρίς προσκλήσεις και χωρίς διαχωρισμούς.
Η χώρα βγαίνει στους δρόμους.Οι πλατείες γεμίζουν μουσικούς. Οι ταράτσες μετατρέπονται σε σκηνές. Οι γειτονιές αποκτούν τον δικό τους ρυθμό. Από κλασικές ορχήστρες μέχρι ερασιτεχνικά συγκροτήματα και από χορωδίες μέχρι DJs, εκατομμύρια άνθρωποι συμμετέχουν σε αυτό που οι Γάλλοι ονομάζουν Fête de la Musique.
Και ίσως χωρίς να το συνειδητοποιούν, συμμετέχουν σε ένα από τα πιο επιτυχημένα κοινωνικά πειράματα της σύγχρονης Ευρώπης. Ένα πείραμα που γεννά ένα ενδιαφέρον ερώτημα:
Γιατί η Ευρώπη δεν έχει ακόμη τη δική της κοινή γιορτή;
Η νύχτα που η μουσική κατέβηκε από τις αίθουσες στους δρόμους
Η ιστορία αρχίζει το 1981. Η Γαλλία βρίσκεται σε περίοδο μεγάλων πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών. Ο σοσιαλιστής πρόεδρος Φρανσουά Μιτεράν μόλις έχει εκλεγεί και στο υπουργείο Πολιτισμού τοποθετεί έναν άνθρωπο που θα αφήσει ιστορία: τον χαρισματικό και συχνά αντισυμβατικό Ζακ Λανγκ. Ο Λανγκ πίστευε ότι ο πολιτισμός δεν έπρεπε να περιορίζεται στα μουσεία, τις όπερες και τις αίθουσες συναυλιών.Έπρεπε να ανήκει σε όλους.
Λίγο αργότερα, μια έρευνα του υπουργείου αποκάλυψε κάτι εντυπωσιακό: εκατομμύρια Γάλλοι έπαιζαν κάποιο μουσικό όργανο, αλλά σχεδόν κανείς δεν εμφανιζόταν δημόσια.Η μουσική υπήρχε, αλλά έμενε κρυμμένη μέσα στα σπίτια.Η απάντηση του Λανγκ ήταν απλή και επαναστατική:«Βγείτε έξω και παίξτε».Στις 21 Ιουνίου 1982 οργανώθηκε η πρώτη Fête de la Musique.Χωρίς περίπλοκο σχεδιασμό.Χωρίς μεγάλα κονδύλια.Χωρίς σταρ.Μόνο με μια πρόσκληση προς τους πολίτες.Η ανταπόκριση ξεπέρασε κάθε προσδοκία.
Μια γιορτή χωρίς θεατές
Η μεγάλη διαφορά της Fête de la Musique από σχεδόν κάθε άλλη πολιτιστική εκδήλωση είναι ότι δεν διαχωρίζει τους ανθρώπους σε καλλιτέχνες και κοινό.Όλοι μπορούν να παίξουν.Όλοι μπορούν να τραγουδήσουν.Όλοι μπορούν να συμμετέχουν.
Σε μια εποχή όπου οι περισσότερες πολιτιστικές εμπειρίες καταναλώνονται παθητικά, η γαλλική γιορτή επιμένει σε κάτι σχεδόν παλιομοδίτικο:Στη συμμετοχή.Δεν υπάρχουν προϋποθέσεις.Δεν υπάρχουν auditions.Δεν υπάρχει καλλιτεχνική επιτροπή.Η πόλη γίνεται μια τεράστια αυτοσχέδια σκηνή.Και αυτό αλλάζει τη σχέση των ανθρώπων με τον δημόσιο χώρο.
Η δημοκρατία της μουσικής
Πολλοί κοινωνιολόγοι θεωρούν τη Fête de la Musique κάτι περισσότερο από μια πολιτιστική εκδήλωση.Τη βλέπουν ως μια μορφή πολιτιστικής δημοκρατίας.Η βασική της ιδέα είναι ότι η τέχνη δεν αποτελεί προνόμιο των επαγγελματιών.Ούτε των οικονομικά ισχυρών.Ούτε των μορφωμένων ελίτ.Ανήκει σε όλους.Αυτή η φιλοσοφία εμφανίστηκε σε μια περίοδο όπου η Ευρώπη αναζητούσε νέους τρόπους κοινωνικής συνοχής.Μετά τον Μάη του ’68, τις κοινωνικές συγκρούσεις της δεκαετίας του 1970 και τις αλλαγές που έφερνε η παγκοσμιοποίηση, οι κυβερνήσεις αναζητούσαν νέες μορφές συμμετοχής των πολιτών.Η μουσική αποδείχθηκε ιδανικό εργαλείο.Δεν απαιτεί κοινή γλώσσα.Δεν απαιτεί κοινή καταγωγή.Δεν απαιτεί κοινή ιδεολογία.
Η Ελληνίδα ερευνήτρια που είδε πίσω από τη γιορτή
Για τη Χαριτίνη Καρακοστάκη, κοινωνιολόγο και λέκτορα Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, η Fête de la Musique δεν είναι απλώς μια μουσική εκδήλωση.Είναι κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον.Αποτελεί, όπως υποστηρίζει στην έρευνά της, το πρώτο παράδειγμα μιας νέας μορφής δημόσιου εορτασμού που εμφανίστηκε στη σύγχρονη Ευρώπη.Μιας γιορτής που δεν βασίζεται ούτε στη θρησκεία ούτε στο έθνος.Ούτε σε κάποια ιστορική νίκη.Ούτε σε κάποιον κοινό εχθρό.Για αιώνες οι περισσότερες γιορτές της Ευρώπης είχαν συγκεκριμένες ρίζες.Οι θρησκευτικές γιορτές αντλούσαν το νόημά τους από την πίστη.Οι εθνικές επέτειοι από την ιστορία και τους πολέμους.Οι τοπικές γιορτές από την κοινότητα.Η Γιορτή της Μουσικής είναι διαφορετική.Γεννήθηκε γύρω από κάτι που θεωρείται παγκόσμιο και κοινό σε όλους τους ανθρώπους: τη μουσική.Η Καρακοστάκη περιγράφει αυτές τις εκδηλώσεις ως «νέες γιορτές».Γιορτές που οργανώνονται γύρω από καθολικές ανθρώπινες εμπειρίες, όπως η τέχνη, η αγάπη, η δημιουργικότητα, η έκφραση και η συμμετοχή.Δεν απαιτούν κοινή καταγωγή.Δεν απαιτούν κοινή γλώσσα.Δεν απαιτούν κοινή θρησκεία.Αρκεί η παρουσία.
Οι νέες τελετουργίες της Ευρώπης
Η ανάλυση της Ελληνίδας ερευνήτριας γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν τοποθετεί τη Fête de la Musique δίπλα σε άλλες σύγχρονες μαζικές εκδηλώσεις.Όπως οι παρελάσεις Pride.Οι μεγάλες technoparades.Οι λευκές νύχτες τέχνης, οι γνωστές Nuit Blanche.
Οι διοργανώσεις αυτές δεν δημιουργήθηκαν από την παράδοση.Δεν κληρονομήθηκαν από προηγούμενες γενιές.Κατασκευάστηκαν συνειδητά από τις σύγχρονες κοινωνίες για να καλύψουν μια ανάγκη που παραμένει διαχρονική:Την ανάγκη των ανθρώπων να συναντιούνται.Να μοιράζονται τον δημόσιο χώρο.Να νιώθουν μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου.
Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, η Ευρώπη του 21ου αιώνα προσπαθεί να εφεύρει νέες μορφές συλλογικής ζωής, αντίστοιχες με εκείνες που παλαιότερα πρόσφεραν η Εκκλησία, οι τοπικές κοινότητες ή οι εθνικές αφηγήσεις.
«Η μουσική δεν αποκλείει κανέναν»
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της Καρακοστάκη είναι ότι η μουσική διαθέτει μια μοναδική κοινωνική ιδιότητα.Δεν αποκλείει.Σε αντίθεση με πολλές άλλες πολιτιστικές πρακτικές, η μουσική δεν απαιτεί συγκεκριμένο μορφωτικό επίπεδο, ηλικία, καταγωγή ή κοινωνική θέση.Ένα παιδί με ένα βιολί.Ένας ηλικιωμένος με ένα ακορντεόν.Μια μπάντα μεταναστών.Μια συμφωνική ορχήστρα.Ένας DJ.Όλοι μπορούν να συνυπάρξουν στο ίδιο γεγονός.Αυτή η συνύπαρξη είναι που δίνει στη γιορτή τον έντονο διαπολιτισμικό χαρακτήρα της.
Σε μια εποχή κατά την οποία η Ευρώπη αναζητά τρόπους να διαχειριστεί τη διαφορετικότητα και να ενσωματώσει εκατομμύρια ανθρώπους διαφορετικών καταβολών, η μουσική λειτουργεί ως μια κοινή γλώσσα που δεν χρειάζεται μετάφραση.
Από τον Ντυρκέμ στη Γιορτή της Μουσικής
Οι ιδέες αυτές θυμίζουν έντονα τον μεγάλο Γάλλο κοινωνιολόγο Émile Durkheim.Ο Ντυρκέμ υποστήριζε ότι οι κοινωνίες χρειάζονται τελετουργίες όχι μόνο για να γιορτάζουν, αλλά και για να επιβεβαιώνουν την ίδια τους την ύπαρξη.Οι άνθρωποι συγκεντρώνονται.
Μοιράζονται μια κοινή εμπειρία.Και για λίγες ώρες αισθάνονται μέλη μιας μεγαλύτερης κοινότητας.Ο ίδιος ονόμαζε αυτή την κατάσταση «συλλογική έξαρση» (collective effervescence).Ακριβώς αυτό παρατηρεί κανείς στους δρόμους της Γαλλίας κάθε 21 Ιουνίου.Δεν πρόκειται μόνο για μουσική.Πρόκειται για μια κοινωνία που γιορτάζει τον εαυτό της.
Η γιορτή ως απάντηση στην ευρωπαϊκή μοναξιά
Η έρευνα της Καρακοστάκη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν τη δούμε μέσα στο σημερινό ευρωπαϊκό πλαίσιο.Οι Ευρωπαίοι ζουν περισσότερο μόνοι από ποτέ.Οι κοινωνικές σχέσεις γίνονται ολοένα πιο ψηφιακές.Οι παραδοσιακές μορφές συλλογικότητας αποδυναμώνονται.Οι πολιτικοί επιστήμονες μιλούν συχνά για κρίση κοινωνικού κεφαλαίου.Για τη δυσκολία δηλαδή των ανθρώπων να δημιουργήσουν δεσμούς εμπιστοσύνης και συμμετοχής.Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Fête de la Musique αποκτά μια σχεδόν πολιτική διάσταση.Δεν προσφέρει απλώς διασκέδαση.Προσφέρει συνάντηση.Και ίσως αυτό να είναι το πιο πολύτιμο αγαθό της εποχής μας.
Όταν η πόλη μεταμορφώνεται
Υπάρχει και μια άλλη, λιγότερο συζητημένη διάσταση.Η Fête de la Musique αλλάζει προσωρινά τη λειτουργία της πόλης.Για μία νύχτα, οι δρόμοι παύουν να ανήκουν στα αυτοκίνητα.Οι πλατείες παύουν να είναι απλώς χώροι διέλευσης.Οι γειτονιές ξαναγίνονται κοινότητες.
Ο Γάλλος φιλόσοφος Ανρί Λεφέβρ είχε μιλήσει για το «δικαίωμα στην πόλη» το δικαίωμα των πολιτών να οικειοποιούνται τον αστικό χώρο.Η Γιορτή της Μουσικής είναι ίσως ένα από τα πιο επιτυχημένα παραδείγματα εφαρμογής αυτής της ιδέας.
Από το Παρίσι στον κόσμο
Η επιτυχία υπήρξε τόσο μεγάλη ώστε η ιδέα ταξίδεψε γρήγορα.Σήμερα διοργανώνονται εκδηλώσεις σε περισσότερες από 120 χώρες.Από το Βερολίνο μέχρι το Μόντρεαλ.Από τη Βραζιλία μέχρι τη Νότια Κορέα.Από τη Νέα Υόρκη μέχρι τη Μελβούρνη.
Στην Ελλάδα η Ευρωπαϊκή Γιορτή της Μουσικής πραγματοποιείται από το 1999 και κάθε χρόνο συμμετέχουν δεκάδες πόλεις.Ωστόσο, σχεδόν παντού εκτός Γαλλίας, η διοργάνωση έχει διαφορετικό χαρακτήρα.Συνήθως οργανώνεται από δήμους, πολιτιστικούς φορείς ή γαλλικά ινστιτούτα.Η αυθόρμητη συμμετοχή των πολιτών παραμένει περιορισμένη.Το πνεύμα της γαλλικής πρωτοβουλίας δύσκολα μεταφέρεται.
Η Ευρώπη χωρίς κοινή γιορτή
Κι εδώ αρχίζει το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της συζήτησης.Παρά την πολιτική, οικονομική και θεσμική ενοποίηση, η Ευρώπη δεν διαθέτει μια κοινή λαϊκή γιορτή.Υπάρχει η Ημέρα της Ευρώπης στις 9 Μαΐου.Ελάχιστοι όμως τη γνωρίζουν.Υπάρχει η Eurovision.
Αλλά πρόκειται κυρίως για τηλεοπτικό γεγονός.Υπάρχουν οι ευρωπαϊκοί αθλητικοί θεσμοί.Όμως βασίζονται στον ανταγωνισμό μεταξύ κρατών.Δεν υπάρχει τίποτα που να καλεί εκατοντάδες εκατομμύρια Ευρωπαίους να κάνουν κάτι μαζί.Την ίδια ημέρα.Στον ίδιο δημόσιο χώρο.Με τον ίδιο συμβολισμό.
Το μεγάλο πρόβλημα της ευρωπαϊκής ταυτότητας
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει καταφέρει να δημιουργήσει κοινό νόμισμα.Κοινή αγορά.Κοινές πολιτικές.Όμως δυσκολεύεται να δημιουργήσει κοινά συναισθήματα.Οι κοινωνιολόγοι μιλούν εδώ και χρόνια για το λεγόμενο «ευρωπαϊκό έλλειμμα ταυτότητας».Οι πολίτες νιώθουν Γερμανοί, Ιταλοί, Έλληνες, Ισπανοί.Πολύ λιγότερο συχνά νιώθουν Ευρωπαίοι.Και η ιστορία δείχνει ότι οι κοινές ταυτότητες δεν χτίζονται μόνο μέσω θεσμών.Χτίζονται μέσα από τελετουργίες.Μέσα από γιορτές.Μέσα από κοινές εμπειρίες.Οι εθνικές γιορτές δημιουργούν έθνη.Οι θρησκευτικές γιορτές δημιουργούν κοινότητες.Οι αθλητικές διοργανώσεις δημιουργούν συλλογικές μνήμες.Τι δημιουργεί η Ευρώπη;
Από τα πανηγύρια της αρχαιότητας στα σύγχρονα φεστιβάλ
Η ανάγκη για κοινό εορτασμό δεν είναι καινούργια.Οι αρχαίοι Έλληνες διοργάνωναν πανελλήνιες γιορτές που ξεπερνούσαν τις πόλεις-κράτη.Οι Ολυμπιακοί Αγώνες.Τα Πύθια.Τα Ίσθμια.Ήταν γεγονότα που δημιουργούσαν μια αίσθηση κοινής ταυτότητας ανάμεσα σε ανθρώπους που κατά τα άλλα πολεμούσαν μεταξύ τους.Η μεσαιωνική Ευρώπη είχε τις θρησκευτικές γιορτές.Τα νεότερα κράτη δημιούργησαν εθνικές επετείους.Σήμερα όμως, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της ψηφιακής ζωής, οι άνθρωποι αναζητούν νέες μορφές συλλογικότητας.Ίσως γι’ αυτό η Fête de la Musique παραμένει τόσο ελκυστική.
Η γενιά των οθονών και η ανάγκη της συνάντησης
Υπάρχει και ένας ακόμη λόγος που κάνει τη γιορτή επίκαιρη.Ζούμε στην πιο συνδεδεμένη ψηφιακά εποχή της ιστορίας.Και ταυτόχρονα σε μια εποχή αυξανόμενης μοναξιάς.Οι κοινωνικές επαφές μεταφέρονται στις οθόνες.Οι δημόσιοι χώροι αδειάζουν.Οι κοινότητες αποδυναμώνονται.Η μουσική στους δρόμους λειτουργεί ως αντίδοτο.Δεν απαιτεί αλγόριθμο.Δεν απαιτεί συνδρομή.Δεν απαιτεί εφαρμογή.Απαιτεί μόνο φυσική παρουσία.
Θα μπορούσε να γίνει η πρώτη πραγματικά ευρωπαϊκή γιορτή;
Το ερώτημα μοιάζει απλό αλλά είναι βαθιά πολιτικό.Θα μπορούσε η Ευρωπαϊκή Ένωση να υιοθετήσει επίσημα τη Γιορτή της Μουσικής;Θα μπορούσαν εκατοντάδες πόλεις να συντονιστούν κάθε 21 Ιουνίου;Θα μπορούσε να δημιουργηθεί μια νέα ευρωπαϊκή παράδοση;
Η ιδέα ακούγεται ουτοπική.Αλλά και η αρχική πρόταση του Ζακ Λανγκ το 1982 έμοιαζε ουτοπική.Να βγουν εκατομμύρια άνθρωποι στους δρόμους για να παίξουν μουσική δωρεάν.Κι όμως συνέβη.
Η Ευρώπη χρειάζεται ίσως λιγότερους κανονισμούς και περισσότερες γιορτές
Σε μια περίοδο όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση συζητά κυρίως για άμυνα, οικονομία, μεταναστευτικό και γεωπολιτική, η ιδέα μιας κοινής γιορτής μπορεί να φαίνεται δευτερεύουσα.Ίσως όμως δεν είναι.Γιατί οι κοινωνίες δεν συγκροτούνται μόνο από νόμους και συνθήκες.Συγκροτούνται και από στιγμές.Από κοινές αναμνήσεις.Από τελετουργίες που κάνουν τους ανθρώπους να αισθάνονται ότι ανήκουν κάπου.Κάθε χρόνο, στις 21 Ιουνίου, η Γαλλία θυμίζει στην Ευρώπη κάτι απλό αλλά ουσιαστικό:Ότι η μουσική μπορεί να ενώσει ανθρώπους που δεν μιλούν την ίδια γλώσσα, δεν έχουν την ίδια ιστορία και δεν ψηφίζουν τα ίδια κόμματα.Και ίσως, κάποια μέρα, οι ήχοι που ξεκινούν από ένα παριζιάνικο μπαλκόνι να αποτελέσουν το soundtrack της πρώτης πραγματικά κοινής ευρωπαϊκής γιορτής.
SiteDesign