Ανάλυση: Γιατί η οικονομία του Ιράν αντέχει παρά τον πόλεμο-Πέτυχε ο στόχος του Τραμπ;

Η εικόνα που κυριάρχησε μετά τον αμερικανοϊσραηλινό πόλεμο κατά του Ιράν ήταν εκείνη μιας χώρας που βρισκόταν ένα βήμα πριν από την οικονομική κατάρρευση. Οι βομβαρδισμοί σε ενεργειακές εγκαταστάσεις, βιομηχανικές μονάδες και κρίσιμες υποδομές, σε συνδυασμό με τις ήδη ασφυκτικές αμερικανικές κυρώσεις, δημιούργησαν την εντύπωση ότι η Τεχεράνη δεν θα μπορούσε να αντέξει για πολύ. Ωστόσο, έναν χρόνο μετά τον πόλεμο των 12 ημερών, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη. Η ιρανική οικονομία έχει υποστεί τεράστιες ζημιές, οι πολίτες αντιμετωπίζουν πρωτοφανή ακρίβεια, η ανεργία αυξάνεται και η φτώχεια επεκτείνεται, αλλά το καθεστώς δεν κατέρρευσε ούτε η οικονομία οδηγήθηκε σε πλήρη διάλυση.

Σπύρος Σιδέρης

Αντίθετα, το Ιράν κατάφερε να απορροφήσει το σοκ, αξιοποιώντας την εμπειρία δεκαετιών από πολέμους, αποκλεισμούς και οικονομικές πιέσεις. Το πραγματικό ερώτημα πλέον δεν είναι αν το Ιράν επέζησε από τον πόλεμο, αλλά αν μπορεί να αντέξει το τεράστιο κόστος της επόμενης ημέρας.

Η οικονομία σε κατάσταση πολιορκίας

Πριν ακόμη ξεσπάσει ο πόλεμος, το Ιράν βρισκόταν αντιμέτωπο με σοβαρές οικονομικές δυσκολίες. Ο πληθωρισμός βρισκόταν σε ανοδική τροχιά, το εθνικό νόμισμα έχανε διαρκώς την αξία του και η ανάπτυξη παρέμενε ασθενική.

Ο πόλεμος επιδείνωσε δραματικά την κατάσταση. Σύμφωνα με στοιχεία της Κεντρικής Τράπεζας του Ιράν, ο ετήσιος πληθωρισμός εκτινάχθηκε στο 77,2%, το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί από την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Την ίδια στιγμή, χιλιάδες επιχειρήσεις σταμάτησαν να λειτουργούν είτε επειδή οι εγκαταστάσεις τους υπέστησαν ζημιές είτε επειδή καταστράφηκαν οι αλυσίδες εφοδιασμού από τις οποίες εξαρτώνταν.

Το αποτέλεσμα ήταν μια πρωτοφανής πίεση στα νοικοκυριά, με ολοένα και περισσότερες οικογένειες να καταφεύγουν σε δανεισμό ακόμη και για την αγορά βασικών αγαθών.

Οι απώλειες του πολέμου σε αριθμούς

Οι αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις έπληξαν ένα ευρύ φάσμα υποδομών, από κοιτάσματα φυσικού αερίου και αποθήκες καυσίμων έως χαλυβουργίες, εργοστάσια και κρίσιμες μεταφορικές εγκαταστάσεις.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις που επικαλείται το Bloomberg, οι έξι εβδομάδες επιχειρήσεων πριν από την κατάπαυση του πυρός προκάλεσαν οικονομικές ζημιές που ανέρχονται στα 270 δισεκατομμύρια δολάρια.

Το μέγεθος αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι το συνολικό ΑΕΠ του Ιράν ανερχόταν σε περίπου 475 δισεκατομμύρια δολάρια πριν από τον πόλεμο.

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι ιδιαίτερα ανησυχητική:

• Ο πληθωρισμός κινείται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα.
• Η αγορά εργασίας έχασε περίπου ένα εκατομμύριο θέσεις εργασίας.
• Η διακοπή του διαδικτύου έπληξε χιλιάδες νέους εργαζομένους και επιχειρήσεις.
• Περίπου τέσσερα εκατομμύρια Ιρανοί κινδυνεύουν να περάσουν κάτω από το όριο της φτώχειας.

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο εκτιμά ότι η ιρανική οικονομία θα συρρικνωθεί κατά 6,1% μέσα στη χρονιά, καταγράφοντας μία από τις χειρότερες επιδόσεις των τελευταίων δεκαετιών.

Γιατί δεν κατέρρευσε το Ιράν;

Παρά το μέγεθος των καταστροφών, η οικονομία δεν οδηγήθηκε σε ανεξέλεγκτη κατάρρευση.

Η βασική εξήγηση βρίσκεται στην πολιτική της λεγόμενης «οικονομικής αντίστασης», την οποία ακολουθεί η Τεχεράνη εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία.

Η στρατηγική αυτή στηρίζεται σε τρεις βασικούς άξονες.

• Πρώτον, στη στήριξη της εγχώριας παραγωγής και στη μείωση της εξάρτησης από εισαγωγές.
• Δεύτερον, στη διατήρηση των εξαγωγών πετρελαίου παρά τις κυρώσεις, μέσω του λεγόμενου «σκιώδους στόλου» δεξαμενόπλοιων που μεταφέρουν ιρανικό πετρέλαιο κυρίως προς την Κίνα, τον σημαντικότερο οικονομικό εταίρο της χώρας.
• Τρίτον, στη μεταφορά σημαντικού μέρους του εμπορίου σε χερσαίες διαδρομές μέσω Πακιστάν, Αφγανιστάν, Κίνας και των χωρών της Κασπίας Θάλασσας.

Η κυβέρνηση επέβαλε επίσης περιορισμούς στις εξαγωγές βασικών προϊόντων, ώστε να διατηρηθεί επάρκεια στην εσωτερική αγορά, ενώ η Κεντρική Τράπεζα έδωσε προτεραιότητα στη χρηματοδότηση εισαγωγών τροφίμων και άλλων αναγκαίων αγαθών.

Με άλλα λόγια, το Ιράν δεν απέφυγε την κρίση· κατάφερε όμως να αποτρέψει την κατάρρευση.

Η επόμενη μάχη: η ανοικοδόμηση

Το μεγαλύτερο πρόβλημα για την Τεχεράνη ίσως βρίσκεται μπροστά της.

Η ανοικοδόμηση των κατεστραμμένων υποδομών απαιτεί τεράστια κεφάλαια, τα οποία η χώρα δυσκολεύεται να εξασφαλίσει όσο παραμένουν σε ισχύ οι δυτικές κυρώσεις.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα αμερικανικών μέσων, η ιρανική πλευρά έχει θέσει στις συνομιλίες με την Ουάσιγκτον την ιδέα δημιουργίας ενός διεθνούς επενδυτικού ταμείου για τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση, το οποίο θα μπορούσε να φθάσει ακόμη και τα 300 δισεκατομμύρια δολάρια.

Ωστόσο, ακόμη και μέσα στο Ιράν υπάρχουν αμφιβολίες για το κατά πόσο η εισροή κεφαλαίων αρκεί από μόνη της για να αλλάξει την εικόνα.

Πολλοί οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο η έλλειψη χρημάτων, αλλά και οι χρόνιες παθογένειες της οικονομίας, η γραφειοκρατία, η χαμηλή παραγωγικότητα και οι αδυναμίες στον σχεδιασμό των δημόσιων πολιτικών.

Πέτυχε τελικά ο Τραμπ τον στόχο του;

Αν ο στόχος του Ντόναλντ Τραμπ και των συμμάχων του ήταν η πλήρης οικονομική κατάρρευση  του Ιράν, τότε η απάντηση φαίνεται να είναι αρνητική.

Αν όμως ο στόχος ήταν να αποδυναμωθεί η χώρα, να περιοριστούν οι αναπτυξιακές της δυνατότητες και να αυξηθεί το οικονομικό και κοινωνικό κόστος για το καθεστώς, τότε τα αποτελέσματα είναι ήδη ορατά.

Το Ιράν δεν κατέρρευσε. Όμως βγήκε από τον πόλεμο πιο φτωχό, πιο ευάλωτο και με μια κοινωνία που δοκιμάζεται όσο ποτέ άλλοτε από τον πληθωρισμό, την ανεργία, τη φτώχεια και την αβεβαιότητα.

Η μεγάλη μάχη δεν αφορά πλέον τα πεδία των συγκρούσεων, αλλά το αν η Τεχεράνη θα καταφέρει να ανασυγκροτήσει την οικονομία της πριν οι κοινωνικές πιέσεις μετατραπούν σε πολιτική κρίση. Και αυτή ίσως αποδειχθεί η πιο δύσκολη δοκιμασία από όλες.