Τέλος εποχής για Νετανιάχου; Οι υπερορθόδοξοι απειλούν να ρίξουν την κυβέρνηση στο Ισραήλ

Η σοβαρότερη πολιτική κρίση που αντιμετωπίζει σήμερα το Ισραήλ δεν προέρχεται ούτε από την αντιπολίτευση ούτε από τη διεθνή πίεση για τον πόλεμο και την ασφάλεια. Προέρχεται από το ίδιο το στρατόπεδο που κράτησε τον Μπενιαμίν Νετανιάχου στην εξουσία επί δεκαετίες: τους υπερορθόδοξους Εβραίους και τα πολιτικά τους κόμματα. Μετά από μήνες πολιτικών εκβιασμών, απειλών για διάλυση της Κνεσέτ, παρασκηνιακών διαπραγματεύσεων και προσωρινών συμβιβασμών, η σύγκρουση γύρω από τη στρατιωτική θητεία των υπερορθόδοξων φαίνεται να οδηγείται πλέον σε σημείο χωρίς επιστροφή.

Σπύρος Σιδέρης

Για πρώτη φορά μετά από χρόνια, κορυφαίοι ραβίνοι και ηγέτες του υπερορθόδοξου χώρου αμφισβητούν ανοιχτά τη συμμαχία τους με τον Νετανιάχου, προκαλώντας πολιτικό σεισμό στο κυβερνητικό στρατόπεδο και ανοίγοντας συζήτηση ακόμη και για το πιθανό τέλος της πολιτικής του κυριαρχίας.

Η κρίση επικεντρώνεται στο ιδιαίτερα ευαίσθητο θέμα της απαλλαγής των σπουδαστών των θρησκευτικών σχολών από τη στρατιωτική θητεία. Οι υπερορθόδοξοι θεωρούν τη μελέτη της Τορά υπέρτατη θρησκευτική αποστολή και αντιδρούν εδώ και δεκαετίες σε κάθε προσπάθεια υποχρεωτικής στράτευσης. Ωστόσο, μετά τον πόλεμο και τις αυξημένες ανάγκες ασφαλείας του Ισραήλ, η πίεση προς την κυβέρνηση για ευρύτερη στρατολόγηση εντάθηκε σημαντικά, δημιουργώντας βαθύ ρήγμα στο εσωτερικό της κυβερνητικής συμμαχίας.

• Τα υπερορθόδοξα κόμματα, κυρίως ο Ενωμένος Ιουδαϊσμός της Τορά και το Σας, απαίτησαν επανειλημμένα από τον Νετανιάχου να προωθήσει νομοθεσία που θα κατοχυρώνει επίσημα την εξαίρεση των σπουδαστών των Γιεσίβα από τη θητεία. Παρά τις πολιτικές δεσμεύσεις και τις επαναλαμβανόμενες διαβεβαιώσεις, η κυβέρνηση απέτυχε να εξασφαλίσει συμφωνία, προκαλώντας οργή στους βασικούς συμμάχους της.

Η κρίση κορυφώθηκε όταν ο ραβίνος Ντοβ Λάντο, κορυφαία πνευματική μορφή της λιθουανικής υπερορθόδοξης κοινότητας, δήλωσε δημόσια ότι «δεν υπάρχει πλέον εμπιστοσύνη στον πρωθυπουργό». Η παρέμβασή του θεωρήθηκε ιστορική, καθώς η στρατηγική συμμαχία μεταξύ του Λικούντ και των υπερορθόδοξων κομμάτων αποτελούσε επί δεκαετίες θεμέλιο της ισραηλινής Δεξιάς.

Το πολιτικό παρασκήνιο αποκαλύπτει ότι οι κρίσεις μεταξύ των δύο πλευρών δεν είναι καινούριες. Εδώ και σχεδόν δύο χρόνια, οι υπερορθόδοξοι απειλούσαν επανειλημμένα να στηρίξουν τη διάλυση της Κνεσέτ. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, η ρήξη αποφεύχθηκε κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή, έπειτα από μαραθώνιες νυχτερινές διαπραγματεύσεις και προσωρινούς συμβιβασμούς.

• Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια σημειώθηκε λίγο πριν από την ισραηλινή στρατιωτική επιχείρηση κατά του Ιράν, όταν οι υπερορθόδοξοι είχαν απειλήσει να ψηφίσουν υπέρ της διάλυσης της Βουλής. Τελικά υποχώρησαν, όμως η δυσπιστία απέναντι στον Νετανιάχου παρέμεινε και σταδιακά μετατράπηκε σε ανοιχτή πολιτική αμφισβήτηση.

Στη συνέχεια, υπουργοί των υπερορθόδοξων κομμάτων παραιτήθηκαν από κυβερνητικές θέσεις διαμαρτυρόμενοι για συλλήψεις σπουδαστών θρησκευτικών σχολών που αρνούνταν τη στράτευση. Παρά τις παραιτήσεις, οι κομματικοί μηχανισμοί συνέχισαν να επηρεάζουν ουσιαστικά το κυβερνητικό έργο, γεγονός που έδειχνε ότι καμία πλευρά δεν επιθυμούσε πραγματική κατάρρευση της συμμαχίας.

Το καθοριστικό σημείο ήρθε με την ψήφιση του κρατικού προϋπολογισμού. Οι υπερορθόδοξοι χρησιμοποίησαν τον προϋπολογισμό ως βασικό μοχλό πίεσης, απειλώντας ότι θα τον καταψηφίσουν εάν δεν προχωρούσε ο νόμος περί απαλλαγής από τη θητεία. Τελικά, όμως, στήριξαν την κυβέρνηση, εξασφαλίζοντας σημαντικά πολιτικά και οικονομικά ανταλλάγματα.

• Σύμφωνα με πληροφορίες του ισραηλινού Τύπου, στον προϋπολογισμό ενσωματώθηκαν επιπλέον εκατοντάδες εκατομμύρια σέκελ για υπερορθόδοξα εκπαιδευτικά ιδρύματα, κοινωνικές δομές και κομματικά δίκτυα πρόνοιας. Παράλληλα, πρόσωπα προσκείμενα στο Σας τοποθετήθηκαν σε σημαντικές θρησκευτικές θέσεις σε μεγάλες ισραηλινές πόλεις, ενισχύοντας περαιτέρω την επιρροή του κόμματος.

Παρά τη σκληρή δημόσια ρητορική, πολλοί αναλυτές στο Ισραήλ θεωρούν ότι οι υπερορθόδοξοι δεν επιθυμούν πραγματικά μια άμεση πτώση της κυβέρνησης. Το πιθανότερο σενάριο παραμένει μια περιορισμένη επίσπευση των εκλογών κατά λίγες εβδομάδες ή μήνες και όχι μια δραματική πολιτική ανατροπή.

Ωστόσο, η δημόσια αμφισβήτηση του Νετανιάχου από κορυφαίους θρησκευτικούς ηγέτες έχει τεράστιο πολιτικό συμβολισμό. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, τμήμα του υπερορθόδοξου κόσμου αφήνει να εννοηθεί ότι ο Νετανιάχου δεν αποτελεί πλέον αναντικατάστατο πολιτικό σύμμαχο.

• Ιδιαίτερη σημασία αποκτά επίσης η στάση του Σας, το οποίο μέχρι στιγμής αποφεύγει να τοποθετηθεί ξεκάθαρα. Η σιωπή του κόμματος του Αριέ Ντερί θεωρείται κρίσιμη, καθώς χωρίς τη στήριξη των υπερορθόδοξων κομμάτων η κυβερνητική πλειοψηφία μετατρέπεται σε εξαιρετικά εύθραυστο πολιτικό σχήμα.

Την ίδια στιγμή, οι εσωτερικές διαφωνίες στους υπερορθόδοξους κύκλους περιπλέκουν ακόμη περισσότερο το σκηνικό. Η πιο σκληρή γραμμή εκφράζεται από κύκλους της Αγκουντάτ Ισραέλ, ενώ άλλοι ραβίνοι και πολιτικοί φοβούνται ότι μια νέα κυβέρνηση ίσως αποδειχθεί λιγότερο πρόθυμη να εξυπηρετήσει τα αιτήματα της κοινότητάς τους.

Το μεγάλο ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο αν θα πέσει η κυβέρνηση, αλλά αν αρχίζει να καταρρέει το πολιτικό μοντέλο πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η μακροχρόνια κυριαρχία του Νετανιάχου.

Η σχέση αμοιβαίας εξάρτησης μεταξύ του Λικούντ και των υπερορθόδοξων κομμάτων υπήρξε βασικός πυλώνας της ισραηλινής πολιτικής σταθερότητας την τελευταία δεκαετία. Αν αυτός ο άξονας διαρραγεί οριστικά, τότε το Ισραήλ ίσως εισέρχεται σταδιακά σε μια νέα, μετα-Νετανιάχου εποχή — ακόμη κι αν ο ίδιος παραμείνει προσωρινά στην εξουσία.