Scientific American: Πώς ο χανταϊός “ξύπνησε” τις θεωρίες συνωμοσίας του Covid

Η παραπληροφόρηση για τον hantavirus εξαπλώνεται ταχύτατα, με τα κοινωνικά δίκτυα και το τραύμα της πανδημίας να εντείνουν τον φόβο με θεωρίες συνωμοσίας, όπως επισημαίνει το Scientific American.

Η πρόσφατη επιδημία του ιού hantavirus επαναφέρει στο προσκήνιο ορισμένες από τις πιο ανθεκτικές θεωρίες συνωμοσίας που άνθισαν κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19. Η παραπληροφόρηση σχετικά με τον hantavirus διαδίδεται γρήγορα στο διαδίκτυο, με σημαντικό ρόλο να παίζουν οι αλγόριθμοι των κοινωνικών μέσων και το συλλογικό τραύμα που άφησε η πανδημία.

Από την πρώτη αναφορά κρουσμάτων σε επιβάτες του πλοίου MV Hondius προς τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) στις 2 Μαΐου 2026, το διαδίκτυο πλημμύρισε από γνωστές θεωρίες, όπως ψευδείς ισχυρισμούς για την αποτελεσματικότητα της ιβερμεκτίνης και ότι τα εμβόλια προκάλεσαν το ξέσπασμα. Σύμφωνα με την επιδημιολόγο Katrine Wallace του Πανεπιστημίου του Ιλινόις στο Σικάγο, αυτή η παραπληροφόρηση λειτουργεί πλέον ως ένα μόνιμο διαδικτυακό οικοσύστημα, έτοιμο να “κολλήσει” σε κάθε νέα απειλή για τη δημόσια υγεία μέσα σε λίγες ώρες.

Ωστόσο, δεν διαδίδονται όλα τα λανθασμένα στοιχεία από κακή πρόθεση. Αν και οι υγειονομικές αρχές υπογραμμίζουν ότι ο κίνδυνος για το ευρύ κοινό είναι χαμηλός, ο φόβος εξαπλώνεται σαν  “λοιμώδης νόσος”. Η Monica Wang, ερευνήτρια στη Δημόσια Υγεία στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, σημειώνει πως η κοινωνία εξακολουθεί να επουλώνει τα τραύματα του COVID-19, κουβαλώντας φόβο, εξάντληση και δυσπιστία.

Σε ένα περιβάλλον όπου η παραπληροφόρηση και ο φόβος ενισχύονται από τους αλγόριθμους των κοινωνικών δικτύων, γίνεται δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς την αξιόπιστη πληροφόρηση. Η βασική στρατηγική είναι να επικεντρωνόμαστε στα δεδομένα που γνωρίζουμε και να μην συμπληρώνουμε τα κενά με σενάρια καταστροφής. Όπως τονίζει η Wang, στόχος δεν είναι να απορρίψουμε την ανησυχία αλλά να την προσαρμόσουμε στα πραγματικά δεδομένα.

Συγκρίσεις με την πανδημία COVID-19

Το στέλεχος Andes του hantavirus, που βρίσκεται στο επίκεντρο της τρέχουσας έξαρσης, δεν είναι άγνωστο στην επιστημονική κοινότητα, αν και τέτοιες επιδημίες παραμένουν σπάνιες. Η πρωτοτυπία ενός σπάνιου ξεσπάσματος μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης. Όπως εξηγεί η Wang, οι άνθρωποι αντιδρούν στην αβεβαιότητα ανασύροντας μνήμες από τη διαχείριση της πανδημίας.

Πολλά μαθήματα της περιόδου COVID μπορεί να μας οδηγήσουν σε λανθασμένα συμπεράσματα αν εφαρμοστούν στην παρούσα κατάσταση. Το τρέχον στέλεχος του hantavirus έχει ήδη μελετηθεί από επιδημιολόγους, σε αντίθεση με το SARS-CoV-2 που ήταν εντελώς άγνωστο όταν εμφανίστηκε. Επιπλέον, ο hantavirus μεταδίδεται πολύ πιο δύσκολα μεταξύ ανθρώπων και απαιτεί στενή επαφή, ενώ η αερογενής μετάδοση δεν έχει αποδειχθεί πλήρως. Η έξαρση θεωρείται ελεγχόμενη, με τους περισσότερους κινδυνεύοντες να βρίσκονται σε καραντίνα υπό παρακολούθηση. Επιπλέον, ο ιός φαίνεται πιο μεταδοτικός όταν ο ασθενής εμφανίζει συμπτώματα – αντίθετα με το SARS-CoV-2 που μεταδίδεται εύκολα και από ασυμπτωματικούς.

Η Wallace παραδέχεται πως είναι δύσκολο για το κοινό να κατανοήσει την επιστήμη πίσω από μια νέα νόσο. Αυτό εξηγεί γιατί θεωρίες συνωμοσίας και δυσπιστία προς τις υγειονομικές αρχές επιστρέφουν δυναμικά παρά τις διαφορές μεταξύ των δύο ιών. Όταν κάτι φαίνεται ακατανόητο ή ασαφές, πολλοί στρέφονται σε γνώριμες αφηγήσεις περί συγκάλυψης ή θαυματουργών θεραπειών όπως η ιβερμεκτίνη – χωρίς καμία επιστημονική τεκμηρίωση.

Ο ρόλος της ψυχολογίας και των social media

Το τραύμα της πανδημίας COVID μπορεί να αλλοιώσει την κρίση μας, ωθώντας μας να αντιμετωπίζουμε κάθε νέο ξέσπασμα ως πιθανή καταστροφή. Όπως επισημαίνει η Wang, “οι άνθρωποι είναι προγραμματισμένοι όχι για ευτυχία αλλά για επιβίωση”. Όταν νιώθουμε απειλή – φυσική ή ψυχολογική – αναζητούμε κάθε διαθέσιμη πληροφορία που θα μας βοηθήσει να προστατευτούμε.

Οι ψυχολόγοι περιγράφουν αυτό το φαινόμενο ως “αρνητική προκατάληψη” ή “threat bias”. Αυτό σημαίνει ότι δημοσιεύσεις που προκαλούν φόβο ή αβεβαιότητα λαμβάνουν συνήθως περισσότερη προσοχή στα social media απ’ ό,τι οι πιο ισορροπημένες ή καθησυχαστικές. Παρότι οι πλατφόρμες προσπαθούν να περιορίσουν επιβλαβή παραπληροφόρηση, οι αλγόριθμοι ευνοούν το engagement – όχι απαραίτητα τα γεγονότα. Όπως λέει η Wallace: “Οι πλατφόρμες ανταμείβουν τη συμμετοχή, όχι την ακρίβεια.”

Πώς να αναγνωρίζετε την αξιόπιστη πληροφόρηση

Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Pew Research Center, το 40% των ενηλίκων στις ΗΠΑ αντλεί πληροφορίες υγείας από social media ή podcasts. Είναι σχεδόν αναπόφευκτο ότι θα βρεθείτε αντιμέτωποι με σχετικές δημοσιεύσεις ειδικά τώρα που ο hantavirus κυριαρχεί στην επικαιρότητα.

Η Wallace συστήνει να είμαστε ιδιαίτερα επιφυλακτικοί απέναντι σε όσους εκφράζονται με υπερβολική βεβαιότητα ή σιγουριά για τα γεγονότα. Οι υπεύθυνοι επιστήμονες και γιατροί μιλούν ξεκάθαρα για όσα δεν γνωρίζουμε ακόμα. Πολλοί διακινούν ψευδείς πληροφορίες είτε για οικονομικό όφελος είτε για προσωπική προβολή – γι’ αυτό πρέπει να είμαστε προσεκτικοί απέναντι σε όσους μας προτρέπουν στον πανικό.

Η Wallace εκφράζει ιδιαίτερη ανησυχία για το πόσο γρήγορα ενσωματώθηκε ο hantavirus στις θεωρίες συνωμοσίας της εποχής COVID και στη συνεχιζόμενη δυσπιστία προς τις αρχές δημόσιας υγείας σε συγκεκριμένες διαδικτυακές κοινότητες. Όπως τονίζει: “Λόγω της λειτουργίας των social media, η παραπληροφόρηση εξαπλώνεται πλέον ταχύτερα από ό,τι μπορούν οι τεκμηριωμένες πληροφορίες να φτάσουν στο κοινό.”

“Ανησυχώ ότι αυτό αποτελεί πλέον μοτίβο συνωμοσιολογικής σκέψης που εφαρμόζεται σε κάθε νέα απειλή υγείας,” καταλήγει η Wallace.