Ορμούζ: Τα φιλόδοξα αραβικά σχέδια που θέλουν να… “παρακάμψουν” τον παγκόσμιο ενεργειακό χάρτη

Επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο ένα φιλόδοξο αραβικό όραμα που επιχειρεί να απαντήσει σε ένα από τα πιο κρίσιμα στρατηγικά ερωτήματα της εποχής: μπορεί ο κόσμος να απεξαρτηθεί από το Στενό του Ορμούζ; Η συζήτηση δεν είναι νέα, όμως οι πρόσφατες εξελίξεις στην περιοχή του Κόλπου και η αυξανόμενη αβεβαιότητα στις θαλάσσιες οδούς ενέργειας δίνουν νέα ώθηση σε σχέδια που επιδιώκουν τη δημιουργία εναλλακτικών χερσαίων ενεργειακών διαδρόμων. Στο επίκεντρο βρίσκεται μια πρόταση που συνδυάζει υποδομές μεταφορών και ενέργειας, ευθυγραμμισμένη με τη «Saudi Vision 2030», με στόχο όχι μόνο την παράκαμψη του Ορμούζ, αλλά και τη μετατροπή της Μέσης Ανατολής σε κόμβο παγκόσμιου εμπορίου και εφοδιαστικών αλυσίδων.

Η πρωτοβουλία, γνωστή ως (4+1) και παρουσιασμένη από τον Σύρο σύμβουλο Οσάμα Κάντι, προτείνει τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου πλέγματος που συνδυάζει σιδηροδρομικές συνδέσεις υψηλής ταχύτητας με την επαναλειτουργία και αναβάθμιση ιστορικών αγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου. Στόχος είναι η διαμόρφωση ενός εναλλακτικού άξονα μεταφοράς που θα επιτρέπει τη διακίνηση έως και 7 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου ημερησίως, παρακάμπτοντας τα γεωπολιτικά ρίσκα που συνδέονται με το Ορμούζ, από όπου διέρχεται πάνω από το 20% της παγκόσμιας ενεργειακής τροφοδοσίας.

• Κεντρικός πυλώνας αυτής της στρατηγικής είναι το σχέδιο για έναν σιδηροδρομικό διάδρομο υψηλής ταχύτητας που θα συνδέει τη Σαουδική Αραβία με τη Μεσόγειο μέσω Ιορδανίας και Συρίας. Το έργο προβλέπει ταχύτητες έως και 300 χιλιόμετρα την ώρα και βασίζεται σε σημαντικό βαθμό σε ήδη υπάρχουσες υποδομές, ιδίως εντός της Σαουδικής Αραβίας, όπου μεγάλο μέρος του δικτύου έχει ήδη αναπτυχθεί έως τα σύνορα. Η σύνδεση αυτή φιλοδοξεί να μετατρέψει τη διαδρομή από τον Κόλπο προς την Ευρώπη σε μια ταχύτερη, φθηνότερη και ασφαλέστερη εναλλακτική σε σχέση με τις θαλάσσιες οδούς.

Η οικονομική διάσταση του έργου υπερβαίνει τις μεταφορές. Πρόκειται για ένα ευρύτερο οικοσύστημα logistics και εμπορίου, που περιλαμβάνει βιομηχανικές ζώνες, κέντρα διαμετακόμισης και υπηρεσίες προστιθέμενης αξίας. Σύμφωνα με τους εμπνευστές του σχεδίου, κάθε επένδυση στον άξονα αυτό μπορεί να δημιουργήσει πολλαπλασιαστικά οφέλη, μέσω τελών διέλευσης, ενίσχυσης εξαγωγών και ανάπτυξης περιφερειακών οικονομιών. Παράλληλα, εκτιμάται ότι το έργο θα μπορούσε να τεθεί σε μερική λειτουργία πριν το 2030, εφόσον εξασφαλιστούν χρηματοδότηση και πολιτική σταθερότητα.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά και η πρόταση για την αναβίωση του ιστορικού αγωγού Τάπλαϊν (Tapline), που κατασκευάστηκε το 1947 και συνέδεε τη Σαουδική Αραβία με τον Λίβανο μέσω Συρίας. Το νέο σχέδιο προβλέπει την επαναλειτουργία του με τροποποιημένη διαδρομή προς το λιμάνι της Μπανιγιάς, με δυνατότητα μεταφοράς έως και 7 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως μέσω πολλαπλών γραμμών. Η στρατηγική σημασία του έργου είναι προφανής: δημιουργεί έναν χερσαίο ενεργειακό διάδρομο που μειώνει δραστικά την εξάρτηση από τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης και περιορίζει τον γεωπολιτικό κίνδυνο.

• Συμπληρωματικά, εξετάζεται η αναβάθμιση του αγωγού Κιρκούκ–Μπανιγιάς, με δυνατότητα μεταφοράς έως και 3 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως από το Ιράκ στη Μεσόγειο, καθώς και η δημιουργία νέου αγωγού για τη μεταφορά φυσικού αερίου από το Κατάρ προς την Ευρώπη μέσω Ιορδανίας, Συρίας και Τουρκίας. Το δίκτυο αυτό θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένας ενιαίος ενεργειακός διάδρομος Κόλπου–Ευρώπης, ενισχύοντας την ασφάλεια εφοδιασμού και διαφοροποιώντας τις διαδρομές.

Ωστόσο, παρά τον φιλόδοξο σχεδιασμό, τα εμπόδια παραμένουν σημαντικά. Η υλοποίηση αυτών των έργων απαιτεί επενδύσεις που εκτιμώνται κοντά στα 30 δισεκατομμύρια δολάρια, υψηλό επίπεδο πιστοληπτικής αξιοπιστίας και – κυρίως – πολιτική συναίνεση σε μια από τις πιο σύνθετες γεωπολιτικά περιοχές του κόσμου. Όπως επισημαίνουν αναλυτές, η επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος εξαρτάται όχι μόνο από την οικονομική βιωσιμότητα, αλλά και από τη δυνατότητα συντονισμού πολλών κρατών με διαφορετικά συμφέροντα.

Παρά τις προκλήσεις, η συζήτηση για εναλλακτικούς διαδρόμους ενέργειας αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία. Οι πρόσφατες κρίσεις κατέδειξαν ότι η εξάρτηση αποκλειστικά από τις θαλάσσιες μεταφορές αποτελεί στρατηγικό ρίσκο. Τα προτεινόμενα έργα δεν επιδιώκουν να αντικαταστήσουν τη θάλασσα, αλλά να δημιουργήσουν ένα πολυδιάστατο σύστημα μεταφοράς, που μειώνει την πιθανότητα διαταραχών στην παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα.

• Σε αυτό το πλαίσιο, η Συρία επιχειρεί να επανατοποθετηθεί ως κρίσιμος κρίκος στις διεθνείς ροές εμπορίου και ενέργειας, όχι πλέον ως πεδίο σύγκρουσης, αλλά ως κόμβος διασύνδεσης τριών ηπείρων. Το όραμα αυτό μετατοπίζει τη συζήτηση από τη γεωπολιτική στη γεωοικονομία, υποστηρίζοντας ότι ο έλεγχος των διαδρόμων μεταφοράς θα καθορίσει τη μελλοντική ισχύ των κρατών.

Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν υπάρχουν εναλλακτικές στο Στενό του Ορμούζ. Είναι αν μπορούν να υλοποιηθούν εγκαίρως, με βιώσιμους οικονομικούς όρους και σε ένα περιβάλλον όπου η πολιτική και η οικονομία παραμένουν στενά αλληλένδετες.