Όταν η μανία του ανθρώπου για εξουσία περνάει στα όρια του μεταφυσικού-Τι αποκαλύπτει η έκθεση “Καταραμένος” στο Μουσείο Τολέδο

Από φυλαχτά μέχρι ερωτικά ξόρκια, η έκθεση αποκαλύπτει τη διαχρονική γοητεία της μαγείας σε Μεσοποταμία, Αίγυπτο, Ελλάδα και Ρώμη.

Επιμέλεια:

Νατάσα Μαστοράκου

Από ένα αρχαίο φυλαχτό για την προστασία ενός νεογέννητου, μέχρι ένα ερωτικό ξόρκι για να εξασφαλίσει κανείς μια σχέση ή ακόμη και ένα φίλτρο από το τοπικό φαρμακείο ή το άρωμα Chanel που υπόσχεται ακαταμάχητη γοητεία, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν – και συνεχίζουν να χρησιμοποιούν – τη μαγεία για να πετύχουν αυτό που επιθυμούν. Τα ξόρκια και η χρήση τους στην αρχαιότητα βρίσκονται στο επίκεντρο της έκθεσης «Cursed!» στο Toledo Museum of Art, που εξερευνά σε βάθος τη μαγεία στους αρχαίους πολιτισμούς της Μεσοποταμίας, της Αιγύπτου, της Ελλάδας και της Ρώμης.

«Η μαγεία υπάρχει σε όλες τις κοινωνίες· είναι μια βασική ανθρώπινη επιθυμία να θέλεις να ελέγξεις τον κόσμο σου», αναφέρει ο επιμελητής της έκθεσης, δρ Jeffrey Spier, πρώην ανώτερος επιμελητής στο J Paul Getty Museum. «Πάντα υπήρχε η ανάγκη να επιστρατεύσουμε κάποια κρυμμένη δύναμη για να αποκτήσουμε ό,τι χρειαζόμαστε».

Σύμφωνα με τον Spier, η μαγεία εμφανίστηκε στη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο, καθώς αυτές οι κοινωνίες έγιναν πιο εγγράμματες και οι γραφείς κατέγραφαν τα ξόρκια σε διάφορες μορφές. «Στην Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία, η μετάδοση και η διδασκαλία της μαγείας είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη λογοτεχνία», εξηγεί ο Spier. Τα ξόρκια και τα μαγικά αντικείμενα ήταν μέρος της καθημερινότητας και διαδίδονταν ευρέως μέσα από ειδώλια και φυλαχτά. «Αυτή είναι πρακτική μαγεία», τονίζει ο Spier· «αντικείμενα που πραγματικά χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι».

Η μαγεία στις κοινωνίες αυτές εξυπηρετούσε συχνά πολύ καθημερινές ανάγκες – ένα από τα πιο συνηθισμένα ξόρκια ήταν για να υποσκάψεις τον αντίπαλό σου σε μια δίκη. «Το άγχος θα ήταν τεράστιο, οπότε προσέφευγες σε έναν μάγο για να επιβιώσεις από τη δικαστική μάχη», λέει ο Spier. Ένα κομμάτι κόκκινο ίασπι στην έκθεση προέρχεται από το Παρίσι, όπου χρησιμοποιούνταν για προστασία ενάντια σε κολικούς και στομαχικές παθήσεις.

Ξόρκια για προστασία και έρωτα στην αρχαιότητα

Υπήρχαν επίσης ξόρκια για την προστασία των νεογέννητων από δαίμονες – μια εξαιρετικά δημοφιλής πρακτική λόγω των υψηλών ποσοστών παιδικής θνησιμότητας στις πρώιμες κοινωνίες. «Η Λαμαστού ήταν ένας τρομακτικός δαίμονας που έβλαπτε βρέφη ή γυναίκες στη γέννα», αναφέρει ο Spier, «κάτι που αποτελούσε μεγάλη ανησυχία τότε. Για την προστασία, επικαλούνταν έναν άλλο δαίμονα, τον Παζούζου».

Δεν έλειπαν βέβαια και τα ερωτικά ξόρκια, τα οποία σήμερα θα τα χαρακτηρίζαμε ιδιαίτερα καταναγκαστικά. «Αυτά τα ξόρκια στόχευαν στην εξαναγκασμό», σχολιάζει ο Spier. «Δεν πρόκειται για ρομαντικές χειρονομίες· ήταν πολύ πιεστικά. Ένας άνδρας μπορούσε να ζητήσει από ένα πνεύμα νεκρού να εξαναγκάσει μια γυναίκα να πάει κοντά του. Είναι τρομακτικά όταν τα διαβάζεις».

Η πρόσληψη μάγου για κάποιο ξόρκι ήταν τόσο απλή όσο το να κατέβεις στην αγορά, να βρεις τον κατάλληλο πρακτικό και να πληρώσεις το ανάλογο αντίτιμο. Στην αρχαία Ελλάδα, υπήρχαν μάλιστα περιπλανώμενοι μάγοι που επισκέπτονταν σπίτια προσφέροντας διάφορα είδη μαγείας για τη βελτίωση της ζωής (ο Πλάτων τους αναφέρει σκωπτικά ως «αγύρτες ιερείς» στην Πολιτεία).

Η μαγεία ως μόδα και μέσο εξουσίας

Στη Ρώμη, η μαγεία εξελίχθηκε ακόμη και σε μόδα· χαρακτηριστική περίπτωση οι πολύτιμοι λίθοι με χαραγμένες μαγικές επιγραφές. «Εξαπλώθηκαν ραγδαία σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία», σημειώνει ο Spier. Πρόσφατα βρέθηκε τέτοιο αντικείμενο ακόμη και σε ρωμαϊκό στρατόπεδο στη Βουλγαρία, στα σύνορα της αυτοκρατορίας. Νεαρές γυναίκες φορούσαν συχνά αυτά τα φυλαχτά στον λαιμό τους, δείγμα του πώς η μαγεία διασταυρωνόταν με τη μόδα αλλά και με μια μορφή γυναικείας ενδυνάμωσης, καθώς συχνά τα ξόρκια στη Ρώμη χρησιμοποιούνταν από καταπιεσμένες ομάδες που αναζητούσαν κοινωνική ανέλιξη.

Παρότι η μαγεία αξιοποιούνταν κυρίως από περιθωριοποιημένες ομάδες, δεν έλειπαν οι φορές που οι ισχυροί την επιστράτευαν για λόγους πολιτικής ή κρατικής σκοπιμότητας. Στη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο, όπου η μαγεία είχε ευρεία αποδοχή, κρατικοί ιερείς δημιουργούσαν ειδώλια εχθρών που έσπαζαν τελετουργικά ώστε να βοηθήσουν την κυβέρνηση απέναντι στους αντιπάλους της. Εξορκιστές καλούνταν επίσης για να απαλλάξουν το βασίλειο από δαίμονες που προκαλούσαν επικίνδυνες ασθένειες.

Ωστόσο, όχι όλοι οι ηγέτες αγκάλιασαν τη μαγεία πρόθυμα. Στην αρχαία Ελλάδα, όπου η πρακτική στιγματιζόταν ως κάτι που ανήκε στους περιθωριακούς, ο Περικλής φέρεται να παραπονέθηκε πως οι συμφορές της Αθήνας τον ανάγκασαν να στραφεί στα μαγικά αντικείμενα κατά την πανώλη του Πελοποννησιακού πολέμου: «Επιδεικνύει πως κάποια ηλικιωμένη του δένει φυλαχτό στον καρπό», λέει ο Spier. «Είναι σαν να λέει “Δείτε πού έχουμε φτάσει”». (Σύμφωνα με κάποιες πηγές, ο Περικλής πέθανε τελικά από την πανώλη.)

Η διάδοση της μαγείας στον χρόνο

Αν και η μαγεία πρωτοεμφανίστηκε στους αρχαιότερους πολιτισμούς της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου, μεταδόθηκε στις αναδυόμενες κοινωνίες της Ελλάδας και της Ρώμης μέσω εμπορίου αλλά και των κατακτητικών εκστρατειών του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο Spier εξηγεί πως οι κατακτήσεις του Αλεξάνδρου μετέτρεψαν μεγάλο μέρος του γνωστού κόσμου σε ένα πολιτισμικό χωνευτήρι: «Όλα αλλάζουν μετά τον Μέγα Αλέξανδρο· καταλαμβάνει περιοχές μέχρι το Ιράν κι έχουμε ανάμειξη αιγυπτιακών, βαβυλωνιακών και ελληνικών παραδόσεων – Σύριοι, Εβραίοι, όλοι αλληλεπιδρούν».

Παρά το γεγονός ότι οι αρχαίες κοινωνίες μοιάζουν πολύ μακρινές σήμερα, ο Spier υπογραμμίζει ότι η γνώση γύρω από τη μαγεία μεταδιδόταν επί αιώνες: «Όσα βλέπετε στη ρωμαϊκή εποχή συνεχίζονται στον χριστιανικό Μεσαίωνα αλλά και στη νεότερη εποχή. Μόνο τα τελευταία εκατό χρόνια έχουμε απομακρυνθεί τόσο πολύ ώστε να ξεχάσουμε πολλά απ’ αυτά».

Ωστόσο υπάρχουν ακόμη τρόποι να φέρουμε λίγη “μαγεία” στη ζωή μας σήμερα. Η έκθεση Cursed! ίσως κάνει το κοινό να επανεξετάσει σύγχρονες πρακτικές υπό το φως μιας μακραίωνης παράδοσης – είτε πρόκειται για κρύσταλλα είτε για μεταλλικά βραχιόλια ή ακόμα και για μαγνήτες: όλα αυτά έχουν αρχαίες ρίζες. Η έκθεση Cursed! The Power of Magic in the Ancient World παρουσιάζεται στο Toledo Museum of Art στο Οχάιο έως τις 5 Ιουλίου.