Το libre διάβασε το “επί σκοπώ πλουτισμού” και εξηγεί γιατί έχει γίνει talk of the town

H αλήθεια είναι ότι ακόμα και 84 χρόνια μετά την ναζιστική εισβολή στην Ελλάδα, οι περισσότεροι από μας δεν έχουν συνειδητοποιήσει την έκταση του φαινομένου του δωσιλογισμού στη χώρα και τι αποτύπωμα αυτό άφησε στο κοινωνικό σώμα των επόμενων δεκαετιών. Υπάρχει, βέβαια, εκτενής βιβλιογραφία η οποία, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, εμπλουτίζεται, με νέες εκδόσεις που προκύπτουν μετά από κοπιαστικές και χρονοβόρες έρευνες. Μία τέτοια είναι αυτή που κατέληξε στο βιβλίο “Οι δωσίλογοι” του ιστορικού Μενέλαου Χαραλαμπίδη που κυκλοφορεί τα τελευταία δύο χρόνια από τις εκδόσεις “Αλεξάνδρεια”.

Νίκος Γιαννόπουλος

Οι ιστορικές έρευνες όμως, ακόμα και αν είναι δοσμένες με εξαιρετικά προσιτό ύφος όπως στο βιβλίο του Χαραλαμπίδη στοχεύουν σε κοινό που είναι συνήθως “υποψιασμένο”, γνωρίζει πρόσωπα και πράγματα και θέλει απλώς να εμπλουτίσει τις γνώσεις του.

Οταν όμως η λογοτεχνία της μυθοπλασίας συνδυάζεται με την ιστορική απόδειξη και τεκμηρίωση, τότε το αποτέλεσμα μπορεί να ενδιαφέρει το σύνολο του κοινού. Ισως έτσι να εξηγείται γιατί το βιβλίο “Επί σκοπώ πλουτισμού” της Ελισάβετ Χρονοπούλου (που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις) έχει γίνει τις τελευταίες ημέρες talk of the town και viral στα social media.

Η Χρονοπούλου, άνθρωπος και παράγοντας του ελληνικού σινεμά, είχε μία ιδέα εξαιρετική. Να σκαρώσει ένα μυθιστόρημα με φανταστικούς ήρωες και φανταστικά γεγονότα το οποίο όμως θα βασιζόταν σ’ έναν απολύτως αληθινό ιστορικό πλαίσιο.

Μελετώντας σχολαστικά, όπως φαίνεται, τα αρχεία του του Ειδικού Δικαστηρίου Δοσιλόγων Αθηνών της περιόδου 1945-49, η συγγραφέας δημιούργησε μία ιστορία αρκούντως πειστική, χαρακτηριστική και ακριβής με κεντρικό κάδρο το φαινόμενο του δωσιλογισμού στην Αθήνα στα χρόνια της κατοχής.

Το βιβλίο όμως πηγαίνει πολύ βαθιά, στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση ξεπερνώντας τα ιστορικά πλαίσια του θέματος. Δεν υπάρχουν, για τη Χρονοπούλου, απόλυτα κακοί και απόλυτα καλοί ήρωες, υπάρχουν άνθρωποι που έζησαν, έδρασαν και πέθαναν σ’ ένα συγκεκριμένο πολιτικό και ιστορικό περιβάλλον μέσα στο οποίο διαμόρφωσαν και τις επιλογές της ζωής τους. Αυτές ακριβώς οι επιλογές επηρεάζουν τις ζωές άλλων ανθρώπων ακόμα και 80 χρόνια μετά. 

Η συγγραφέας δεν κρίνει αλλά κατορθώνει να μας δώσει την άποψή της για την ιστορική περίοδο κατά την οποία εκτυλίσσονται τα περισσότερα γεγονότα της ιστορίας της. Υπαινικτικά και κάτω από τις γραμμές ενός λόγου που ρέει άνετα, ανεμπόδιστα.

Η συγκίνηση σ’ αυτό το εξαιρετικό έργο, δεν κραυγάζει, δεν επιδιώκεται άκομψα. Αφήνεται να “ξετυλιχτεί” μέσα από τις περιπέτειες των ηρώων της ιστορίας οι οποίοι ζουν υπό ακραίες συνθήκες σ’ ένα ακραίο καθεστώς. Οι πράξεις τους αφήνονται γυμνές στο συμπέρασμα του αναγνώστη που ακολουθεί κατά πόδας την ιστορία, σελίδα-σελίδα.

Το βιβλίο λειτουργεί και επιμορφωτικά, το δίχως άλλο. Ακόμα και τίποτα να μην έχει διαβάσει κανείς για το φαινόμενο του δωσιλογισμού στη χώρα, μέσα από την ιστορία του Δημοσθένη αντιλαμβάνεται πλήρως περί τίνος πρόκειται και τι επιδράσεις είχε αυτό στη μεταπολεμική Ελλάδα.

Η Χρονοπούλου βέβαια δεν αφήνει στο σκοτάδι τον άπειρο αναγνώστη. Επεξηγεί, παραπέμπει, φέρνει στο φως αρχεία μετασχηματίζοντάς τα για τις ανάγκες της ιστορίας, δίνει, με λίγα λόγια, ένα πλήρες πλάνο στο οποίο ο καθένας μπορεί να κινηθεί για να εκτιμήσει την κατάσταση και τα γεγονότα.

Ολα αυτά με μία γλώσσα απλή, καθημερινή, με κοφτές, μικρές προτάσεις που όμως διαμορφώνει εικόνες τόσο πλούσιες, σαν να βλέπει κανείς μία ταινία που εκτυλίσσεται μπροστά του. Αλλωστε, όπως είπαμε, η συγγραφέας είναι άνθρωπος του σινεμά και της εικόνας, που μπορεί, ακόμα και με τις λέξεις, να φιλοτεχνεί κινηματογραφικά πλάνα με μεγάλη άνεση.

Στο βιβλίο συμπεριλαμβάνεται και ένα εξαιρετικά κατατοπιστικό επίμετρο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη. Ο ιστορικός εντάσσει έτσι τη μυθοπλασία της Χρονοπούλου στο ιστορικό της πλαίσιο και το κάνει με τρόπο απέριττο και αριστοτεχνικό χωρίς να “κλέβει” το λογοτεχνικό κλέος της συγγραφέα.

Το κυριότερο: Τόσο η Χρονοπούλου, με το δικό της τρόπο, όσο και ο Χαραλαμπίδης, αναδεικνύουν το γεγονός-τομή που καθόρισε την ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας. Η Αντίσταση στον κατακτητή όχι μόνο δεν δικαιώθηκε, όχι μόνο δεν τιμήθηκε, αλλά ποινικοποιήθηκε ανηλεώς στα χρόνια αμέσως μετά την Κατοχή. Αντιθέτως όσοι συνεργάστηκαν με τον εχθρό, με ελάχιστες εξαιρέσεις, απέκτησαν εν ριπή οφθαλμού το στάτους του νοικοκύρη και έπαιξαν το δικό τους ρόλο στα πολιτικά και οικονομικά δρώμενα.

Αυτή η τεράστια αντίφαση, αυτό το ιστορικό παράδοξο, ο αναγνώστης, ακόμα και ο λιγότερο προσεκτικός σίγουρα θα το εντοπίσει μέσα στις γραμμές αυτού του σπουδαίου βιβλίου.

Αλλωστε, τα βιβλία για ένα λόγο υπάρχουν. Και ο λόγος ύπαρξης του συγκεκριμένου βιβλίου είναι να ξύσει το συγκεκριμένο κομμάτι της ιστορικής μνήμης μέχρι να δουν το φως του ήλιου (και της γνώσης) όλες οι διαστάσεις της αλήθειας.

Και σε τι τάιμινγκ ε; Μόλις μερικές ημέρες μετά την αποκάλυψη των φωτογραφιών της εκτέλεσης των 200 κομμουνιστών της Καισαριανής που “αποκάλυψε” το ψυχικό μεγαλείο των αντιστασιακών λίγο πριν τραβηχθεί η σκανδάλη των ναζί εκτελεστών.